نقش رستم نام یک پایگاه باستانی در استان فارس ایران است که یادمان هایی از عیلامیان ، هخامنشیان و ساسانیان را در خود جای داده است . از جمله یادمان های نقش رستم می توان به آرامگاه چند تن از پادشاهان هخامنشی ( از جمله داریوش کبیر و خشایارشا ) ، نقش برجسته هایی از وقایع مهم دوران ساسانیان ( از جمله تاجگذاری اردشیر بابکان و پیروزی شاپور اول بر امپراطوری روم ) بنایی موسوم به کعبه زرتشت و نقش برجسته ویران شده ای از دوران عیلامیان اشاره کرد . نقش رستم در فاصله 6 و نیم کیلومتری از تخت جمشید واقع شده است و نام آن مانند نام های تخت جمشید، نقش رجب و بسیاری نام های مکانهای تاریخی دیگر وجه تسمیه تاریخی ندارد .

آرامگاه هخامنشی :

* آرامگاه دایوش  اول : از بین چهار آرامگاه موجود فقط این آرامگاه کتبه دارد و تعلق آن به داریوش اول محرز است . در شاخه بالایی آرامگاه شاه با لباس پارسی و کمان به دست بر روی سکویی سه پله ایستاده و در حال انجام مراسمی است که می تواند شاهی یا مذهبی باشد . تصویر فروهر یا به عقیده ای اهورا مزدا در بالای سر و پیشانیش پادشاه قرار گرفته است و شاه دست خود را به علامت احترام رو به این تصویر گرفته . سی تن از نمایندگان قبایل مختلف تخت شاهی و سکوی سه پله روی آن حمل می کنند . در قسمت میانی آرامگاه حفره ای وجود دارد که ورودی آن مشابه درها و سر ستون های هخامنشی در سنگ حجاری شده و نمایی از یک ساختمان مشابه ساختمان های تخت جمشید را نشان می دهد . درون حفره ی آرامگاه سه اتاقک در دل کوه کنده شده است که در هر یک سه گور صندوق مانند قرار داد . تمام این اتاقک ها و گورها خالی اند و احتمالاً توسط لشکر اسکندر غارت شده اند .

* آرامگاه خشایارشا : این آرامگاه در سمت راست آرامگاه داریوش اول قرار گرفته و بجز فقدان کتیبه و برخی اختلافاهای جزئی در نقش های برجسته ، کاملاً مشابه آن آرامگاه است . از میان آرامگاههای چهار گانه مورد بحث ، آرامگاه خشایارشا بهتر از همه حفظ شده است و جزئیات سنگ تراشی های آن سالم مانده اند . معماری داخل حفره ی آرامگاه با آرامگاه داریوش اول تفاوت اساسی دارد .

* آرامگاه داریوش دوم : این آرامگاه غربی ترین ( منتهی الیه سمت چپ ) آرامگاه هخامنشی نقش رستم است و آن را به داریوش دوم منتسب می دانند .

یادمان های ساسانی :

* تاج گذاری اردشیر بابکان : این یادمان در گوشه شرقی محوطه در ارتفاع دو متری از سطح زمین قرار گرفته و با توجه به کتیبه های آن به سه زبان فارسی میانه ، پارتی و یونانی صحنه ای را نشان می دهد که اردشیر بابکان دارد حلقه شاهی را از اهورا مزدا دریافت می کند ، هم شاه و هم اهورا مزدا سوار بر اسب اند و زیر پای اسب هر کدام یک نفر افتاده است . فرد زیر پای اسب اردشیر باید اردوان ( آخرین شاه اشکانی ) باشد و دیگری اهریمن .

* پیروزی شاپور اول بر امپراطوران روم : این یادمان نزدیک به سطح زمین و در فاصله ی ده متری سمت چپ مقبره داریوش اول قرار گرفته است و شکست والرین و فیلیپ عرب از شاپور اول را نشان می دهد . کریتر ، موبد بانفوذ عصر ساسانی پشت سر شاه قرار گرفته و مچ دست والرین در دست شاه است .

* بهرام دوم و درباریان او : این یادمان سمت راست یادمان تاج گذاری اردشیر بابکان قرار گرفته و بر روی نقش برجسته دیگری قرار دارد که احتمالاً مربوط به عیلامیان است . در این یادمان بهرام دوم و همراهان او نقش بسته اند و بجز شاه بقیه به حالت نیم تنه حجاری شده اند .

* نبرد بهرام دوم بادشمنان : درست زیر آرامگاه داریوش اول یادمانی با دو صحنه جنگ قرار گرفته است که بخش پایینی آن مربوط به بهرام دوم و بخش بالایی احتمالاً مربوط به بهرام سوم است .

* به شاهی  رسیدن نرسی : سمت راست آرامگاه داریوش اول یادمانی قرار دارد که به شاهی رسیدن نرسی را نمایش می دهد . در این یادمان نرسی حلقه شاهی را از دست آناهیتا دریافت می کند .

* جنگ های آذر نرسه و هرمز دوم : این یادمان زیر آرامگاه اردشیر اول قرار دارد و دو صحنه جنگ را تصویر می کند .

* یادمان ناتمام : سمت راست آرامگاه داریوش اول یادمانی ناتمام قرار دارد که ظاهراً عملیات ساخت آن به دلیل حمله اعراب و سقوط پادشاهی ساسانی نیمه کاره مانده است . در میان این یادمان ، نوشته ای به خط نستعلیق و در بیست و چهار سطر به چشم می خورد که متن یک وقف نامه است و ارزش تاریخی ندارد ( مربوط به سال 1237 قمری )

نکاتی در ارتباط با نقش رستم و نقوش آن :

* اسم علمی این مکان نیکیوپولیس یا همان شهر مردگان است که در زبان فارسی بنخانک یا خانه آخر اطلاق می گردد .

* یکی از ویژگی های مهم این گورستان قرینه بودن آنهاست .

* یکی از نکات جالب نماد 28 ملت است که با انگشتان خود تخت شاهی را حرکت می دهند و این نشان دهنده این است که هیچ اجباری بر آنان حاکم نبود .

* از ویژگی های مورد توجه در آرامگاه ها صلیب بودن آنها است که نمادی از چهار عنصر حیاتی آب ، باد ، خاک و آتش بوده است .

* دفن کردن مردگان موضوعی است خواندنی که خواندن این قسمت خالی از لطف نیست : بنابر اعتقاد مردم آن زمان هنگامی که فرد از دنیا می رفت روح شیطان در بدن او نفوذ می کرد و بر بدن او حاکم می گشت و باعث ایجادبوی بدی می شده است بنابراین افراد را در آب ، خاک و آتش نمی انداختند زیرا معتقد بودند که موجب آلودگی آنها می شود . بنابراین آنها را در قبرهایی در ارتفاع بالا ( کوه ) قرار می دادند تا پرندگان جسد آنها را بخورند و این موضوع تنها در مورد افراد عادی صدق می کرد و نه در مورد پادشاهان . در مورد پادشاهان به گونه ای بودند که آنها را در گورستان های مخصوص شان که در دل کوه بود قرار می دادند و این گورستان ها دارای درب های چوبی موقتی بوده و به این دلیل چوبی و موقتی بودن تا ظزفیت گورستان مورد نظر پر شود و با دفن آخرین پادشاه و تکمیل ظرفیت دربی سنگی و بدون نفوذ بر سر در  آن قرار می دادند تا موجب عدم دسترسی افراد به آنجا شوند .

* نقش رستم در زمان حمله اسکندر تخریب گشت و دلیل ویران کردن این مجموعه توسط اسکندر ، گمان وی به خزانه بودن این مکان برای حکومت هخامنشیان بود

* اردشیر بابکان که به اردشیر دراز دست مشهور بود و دلیل این لقب را می توان مورد زیر دانست :

- یکی از دستان او  از دست دیگر بلند تر بود .

- دارای دستان بلندی بوده که به زانو هایش می رسیده .

- نشان دهنده قدرت شاهی وی بوده که حدود سیتره شاهی او را نشان می دهد .

* یکی از  بناهای زیبا در مجموعه نقش رستم بدون شک آتشکده زرتشت بوده است و مورد استفاده موارد زیر بوده است:

- محل نگهداری کتب که سه کتیبه به زبان پهلوی ساسانی مربوط به شاپور اول در آن وجود داشته  .

- آتشکده یا کعبه زرتشت بوده ( به دلیل مکعب بودن آن ) و از آنجایی که فاقد دودکش بوده حقیقت این نظریه را مورد سوال و کمرنگ جلوه می دهد .

- آرامگاه موقت شاهان بوده که به عنوان سرد خانه ای استفاده می شده است .

- آرامگاه کمبوجیه پسر کوروش بوده است .