مجموعه میراث جهانی پاسارگاد مجموعه ای از آثار باستانی بر جای مانده از دوران هخامنشی است که در 70 کیلومتری شمال مرودشت در منطقه پاسارگاد استان فارس واقع شده است . این مجموعه در بر گیرنده انبیه ای چون کاخ دروازه ، پل ، کاخ بار عام ، کاخ اختصاصی ، دوکوشک ، آبنماهای باغ شاهی ، آرامگاه کمبوجیه ، استحکامات دفاعی تل تخت ، کاروانسرای مظفری ، آرامگاه کوروش بزرگ ، محوطه مقدس و تنگه بلاغی است .

این مجموعه ، پنجمین مجموعه ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانی در ایران است که طی جلسه  یونسکو که در تیر ماه سال 1383 در چین برگزار شد به علت دارا بودن شاخص های فراوان با صد  در صد آرا در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید . هر اثر که در فهرست جهانی یونسکو جای می گیرد : طبق کنوانسیون میراث طبیعی و تاریخی باید از سوی کشور نگهدارنده اثر مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هر گونه اقدامی در به خطر افتادن آن ممنوع است .

* پیشینه : سرزمین پارس زادگاه هخامنشیان بوده است . خاندان پارس ، که به رهبری کوروش دوم ( که از 529 تا 559 پیش از میلاد سلطنت نمود ) در سال 550 پیش از میلاد ، بر مادها پیروز شدند . بر پایه سنت ، کوروش دوم این منطقه را به پایتختی انتخاب کرد ، زیرا در نزدیکی منطقه ای بود که بر ایشتوویگو پادشاه ماد پیروز شد . این اولین پیروزی ، پیروزی های دیگری چون غلبه بر لیدی ، بابل  نو و مصر را به دنبال داشت . امپراطوری هخامنشی بعداً توسط پسرا و کمبوجیه ( 522 تا 529 پیش از میلاد ) و داریوش اول ( 486 تا 521 پیش از میلاد ) تحکیم و گسترش یافت . از کوروش در انجیل به عنوان آزادی دهنده بابل و کسی که یهودها را از تبعید باز گردانده یاد  شده است . در 70 کیلومتری جنوب پاسارگاد ، داریوش بزرگ پایتخت نمادین خود شهر پارسه ( شاعری یونانی این شهر را پرس پلیس نام نهاد ) را بنیان نهاد. تا هنگامی که اسکندر از مقدونیه در سال 330 پیش از میلاد امپراطوری هخامنشی را تسخیر کرد ، پاسارگاد یک مرکز مهم سلسله ای باقی ماند . به گفته نویسندگان باستان ، مانند هرودوت  و آریان ( گزنفون ) ، اسکندر آرامگاه کوروش را محترم شمرده و آن را بازسازی نمود. در دوره های بعدی ، از تل تخت هم چنان به عنوان یک دژ بهره برداری می شد ، حال آن که کاخ ها متروک شده و از مصالح آن دوباره استفاده شد . از سده هفتم به بعد ، آرامگاه کوروش به نام آرامگاه مادر سلیمان خوانده می شد و به یک مکان زیارتی تبدیل شد . در سده دهم یک مسجد کوچک در گرد آن ساخته شد ، که تا سده چهاردهم از آن استفاده می شد . این محوطه توسط مسافرین طی سده ها بازدید شده که باعث از دست رفتن تدریجی اجزا گوناگون آن گشته است .

طی نوشته های هرودوت ، هخامنشیان از طایفه پاسارگادیان بوده اند که در پارس اقامت داشته اند و سر سلسله آنها هخامنش بوده است . نامدارترین رئیس اتحادیه قبایل پارس در نیمه قرن 7 پ م چیش پیش دوم است  که  تا سال 640 پ م ریاست قبائل پارس را در دست داشت . او چیش پیش پور کوروش پور کمبوجیه بود  چیش پیش پور هخامنش بود ، که همه شان روسای قبایل پارس بودند . اگر برای هر کدام از اینها حدود 40 سال در نظر بگیریم ، میتوان گفت که در زمانی که پارس ها در منطقه پارسوای مذکور در سند آشوری ( یعنی سال 834 پ م ) اقامت داشته اند ریاستشان در دست هخامنش بوده است .

هخامنشیان نام دودمانی پادشاه در ایران پیش از اسلام است . پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش » می رساندند که سر کرده طایفه پاسارگاد از طایفه های پارسیان بوده است . هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارش و سپس آنشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ بر اشتو ویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به پادشاهی بزرگی شد . از اینرو کوروش بزرگ را بنیانگذار شاهنشاهی  هخامنشی می دانند .

به قدرت رسیدن پارسی ها و سلسله هخامنشی ( 550 – 330 قبل از میلاد ) یکی از وقایع مهم تاریخ قدیم است . اینان دولتی تاسیس کردند که دنیای قدیم را به استثنای دو سوم یونان تحت تسلط خود درآوردند . شاهنشاهی هخامنشی را نخشتین امپراطوری تاریخ جهان می دانند . مهم ترین سنگ نوشته هخامنشی از نظر تاریخی و نیز بلند ترین آن سنگ نبشته بیستون بر دیواره کوه بیستون است . سنگ نوشته بیستون بسیاری از رویدادها و کارهای داریوش اول را در نخستین سال های حکمرانی اش که مشکل ترین سال ها حکومت وی نیز بود . به طور دقیق روایت می کند . کوروش در لشکر کشی ها و پیروزیهایش با ملل مغلوب در نهایت بزرگواری رفتار کرد و عناصر حکومتی پیشین را مورد بخشایش قرار داده در مقامهایشان ابقا کرده ، مطیع و منقاد خویش ساخت . کوروش بزرگ با  ایمان استواری که به اهورا مزدا  داشت جهانگشایی را به هدف برقرار کردن آتشی  و امنیت و عدالت و از میان بردن ستم و نادرستی انجام میداد و در فتوحاتش به حوی نسبت به اقوام مغلوب بزرگمنشی و مهر و عطوفت نشان داده بود که داستان رأفتش به همه جا رسیده بود .

شایان ذکر است که پاسارگاد نام یک آثار باستانی مشهور در منطقه بوده که مورد علاقه و توجه جهانیان بویژه علاقمندان به میراث ملل می باشد ، بر این مبنا استانداری و وزارت کشور بعد از تصمیم به ایجاد شهرستان در آن منطقه و برای برجسته نمودن و زنده نگه داشتن نام و یاد پاسارگاد در سطح ایران و جهان ترجیح داد نام پاسارگاد را بر شهرستان جدید التاسیس قرار دهد . از طرف دیگر بانیان احداث مجموعه پاسارگاد ، دولت هخامنشی بوده است که مسئولین محترم وزارت کشور و استانداری با تاسیس بخش هخامنش در برجسته تر نمودن آثار کوروش هخامنشی تلاش مضاعفی از خود نشان داده است چرا که فرزندان هخامنش پس از کسب قدرت و تشکیل دولت مستقل نام دولت را به احترام رئیس قبایل پارس به نام هخامنش نامگذاری کرده اند و این امر نشان دهنده احترام و جایگاه بلند هخامنش در بین قبائل پارس بوده است که مسئولین محترم وزارت کشور و استانداری فارس با نکته سنجی و ظرافت  تمام این مسئه را مورد توجه قرار داده اند .

* مشخصات : شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی در قلب استان فارس ، در دشت رودخانه پلوار قرار دارد . نام شهر ( اردوگاه پارس ) دلالت از موقعیت مکانی شهر دارد . شهر توسط کوروش بزرگ ( کوروش دوم ) در سده ششم قبل از میلاد ساخته شد . محوطه اصلی ( 160 هکتار ، حدود 7 و 2 × 8 و 0 کیلومتر ) توسط یک منطقه طبیعی بزرگ احاطه و محافظت شده است . ( حدوداً 7127 هکتار )  . محوطه اصلی شامل این بناهای تاریخی است :

- آرامگاه کوروش بزرگ در جنوب

- تل تخت ( یا تل سلیمان ؛ سریر پادشاهی سلیمان ) و استحکامات ، واقع بر یک تپه در شمال محوطه اصلی

- مجموعه سلطنتی در مرکز محوطه اصلی ، شامل بقاای : ساختمان دروازه ( دروازه R ) ، تالار عمومی ( کاخ S ) ، قصر مسکونی ( کاخ P ) و باغ سلطنتی ( چهار باغ ) .

- در منطقه شرق یک بنای کوچک قرار دارد ( 16 × 16 متر ) که یک پل تشخیص داده شده است . در شمال مجموعه سلطنتی زندان سلیمان قرار دارد ، یک برج سنگی ، با حدوداً 14 متر ارتفاع . تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست .

محوطه اصلی شامل منطقه حفاری شده است ، اما پایتخت باستانی منطقه ای بسیار وسیع تر از این منطقه بوده و هنوز حفاری نشده است . در محوطه حفاظتی اطراف ، باقیمانده های دیگری نیز هستند : محدوده مقدس ( حدوداً 530 -550 پیش از میلاد ) و محوطه های تل نوخودی ، تل خاری ، تل سه آسیاب ، دوتلان ، که برخی از اینها متعلق به ما قبل تاریخ هستند ، همینطور مدرسه ا کاروانسرا ( سده 14 میلادی ) ، در محوطه حفاظتی همچنین پنج روستا وجود دارند که کشاورزان در آنها ساکنند .

* آرامگاه کوروش  : مهم ترین اثر مجموعه پاسارگاد ، بنای آرامگاه کوروش کبیر است که پیشتر مشهور به « مشهد مادر سلیمان » بود . در سال 1820 پس از  پژوهش های باستان شناسی هویت اصلی بنا به آرامگاه کوروش کبیر مشخص شده است و چون گوهری در میان دشت خودنمایی می کند . این آرامگاه حدوداً در 530 تا 540 قبل از میلاد از سنگ آهکی به رنگ سفید ساخته شده است . بنای آرامگاه میان باغ های سلطنتی قرار داشته و از سنگ های عظیم ، که درازای بعضی آن ها به هفت متر می رسد ، ساخته شده است .

بنای آرامگاه دو قسمت مشخص دارد :

- سکوئی 6 پله ای که قاعده آن مربع مستطیلی به وسعت 165 متر مربع است .

- اتاقی کوچک به وسعت 7/5 متر مربع که سقف شیب بامی دارد و ضخامت دیوارهایش به 1/5 متر می رسد .

پایه بنا ( 35 ، 13 × 30 و 12 متر ) از شش لایه پلکانی تشکیل شده است ، که از آن ها اولی به بلندی 170 سانتی متر ، دومی و سومی 104 سانتی متر و سه عدد آخری 5 و 57 سانتی متر هستند . ارتفاع کلی بنا در حدود 11 متر است . در ورود آرامگاه به سمت شمال غربی قرار داشته و 75 سانتی متر پهنای آن است . این درگاه کوتاه نیز دارای دو در سنگی بوده که از بین رفته است .

خزانه آرامگاه ، در بالاترین نقطه ، شکل یک خانه شیروانی ساده با یک ورودی کوچک در غرب را دارد . تا حدود صد سال پیش باور بر این بود که این بنا آرامگاه مادر سلیمان باشد . پس از کشته شدن کوروش در جنگ باسکاها یا ایرانیان شمالی ، جسد  وی را مومیایی کرده و درون تختی از زر نهاده و اشیایی مهم سلطنتی و جنگی او را در کنار وی گذارده بودند در حمله اسکندر مقدونی یک شخص مقدونیه ای در این آرامگاه را شکسته و اشیای آن را تاراج کرده و کالبد را گزند رسانده بوده .

در شیب سقف آرامگاه دو حفره بزرگ وجود دارد که برای سبک کردن سنگ ها و کم کردن از بار سقف ایجاد شده است و برخی اشتباهاً جای نگهداری کالبد کوروش و همسر وی دانسته اند .

استحکامات دفاعی تل تخت : این استحکامات  با وسعتی در حدود 8000 متر مربع بر روی تپه ای عظیم در انتهای شمالی پاسارگاد قرار دارند . استحکامات مذکور معماری چهار دوره را به خود اختصاص داده است :

- ساختار سنگی ؛ عموماً مربوط به دوره اول هخامنشی

- ساختار خشتی ؛ مربوط به دوره دوم هخامنشی

- ساختارهای خشتی و سنگی ؛ مربوط به دوره سلوکی و اشکانی

- ساختار خشتی ؛ آجری و سنگی ؛ مربوط به اولخر دوره ساسانی .

* مجموعه سلطنتی : این مجموعه در مرکز پاسارگاد قرار گرفته است و از تعدادی کاخ تشکیل شده که در اصل در محدوده مجموعه باغ ها قرار دارند ( معروف به « چهار باغ » ) بدنه اصلی کاخ ها از سالن های ستون دار تشکیل شده است . تالار عمومی ( کاخ S ) حدوداً در سال 539 پیش از میلاد ساخته شده . تالار ستون دار آن دو ردیف چهار ستونی دارد . پایه ستون ها از سنگ سیاه هستند . ( 43 و  1 × 43 ) و 1 متر ) و بدنه آن ها از سنگ آهکی سفید است . سر ستون ها از سنگ سیاه بوده است . شواهدی موجود است که سر ستون ها یک شیر مرکب ، شاخ دار و یال دار ، را نشان می داده است . برخی از نقوش بر جسته درگاهها  حفظ شده اند ، که پیکر انسان و دیوها را نشان می دهند . کاخ مسکونی کوروش دوم ( کاخ P ) بین سالهای 530 تا 535 پیش از میلاد بنا شده است . کاخ دروازه در حدود شرقی محوطه اصلی قرار دارد و شامل یک تالار ستون دار با نقشه چهار ضلعی و ابعاد ( 5 و 25  × 5 و 28 متر ) است . این تالار 8 ردیف ستون دارد . این تالار دو در ورودی اصلی در محور طولی کاخ و دو در فرعی در محور عرضی کاخ دارد .

در یکی از چهار چوب های دروازه یک نقش برجسته مشهور از یک پیکر انسان مانند که بال هایی دارد دیده می شود . این طرح که تنها نقش باقی مانده در کاخ دروازه است ، مردی را نشان می دهد که ریش انبوه و چهار بال که رو به مرکز تالار دارد . کوشک های ( پاویلیون ها ) A و B که در شرق و جنوب باغ شاهی قرار دارند ، احتمالاً دو  ورودی به باغ سلطنتی بوده اند . از این دو ، کوشک با ابعاد ( 7 و 11 × 1 ) و 10 متر ) از یک سو چهار ضلعی از سنگ های آراسته تشکیل شده است .

* آرامگاه کمبوجیه : آن چه از این بنا باقی مانده است دیواری بلند به ارتفاع 14 و طول تقریبی 5 و 7 متر است . این بنا به بنای کعبه زرتشت در نقش رستم شباهت دارد در حالی که از نظر قدمت ، قدیمی تر و از نظر استحکام و فن ساخت نمایانگر اجزایی قوی تر از بنای کعبه زرتشت است .

* محوطه مقدس : این محوطه که در 3 کیلومتری آرامگاه ککوروش و در غرب مجموعه پاسارگاد واقع شده است شامل تپه ا تاریخی و دو سکوی مجزای سنگی است . برخی از محققین اعتقاد دارند که سکوی سوم کشف نشده ای وجود دارد که تثلیت خدایان باستانی – اهورا مزدا – مهر و آناهیتا را نمایشگر است .

* کاروانسرای مظفری : در دوره آل مظفر برای اسکان کاروان های تجارتی و زیارتی که از مسیر جاده شاهی می گذشتند، کاروانسرایی  با استفاده از سنگ های آورده شده از بناهای سلطنتی پاسارگاد به طرح چهار ایوانی در کنار آرامگاه کوروش ساخته شده که امروز بقایای دیوار و شالوده آن قابل مشاهده است .

پس از بازدید از مجموعه بیا ماندنی پاسارگاد و آثار و انبیه های تاریخی آن که هرگز آنها را از یاد نخواهم برد  رهسپار محل اقامتمان در شهر شیراز شدیم . دومین روز اقامتمان در شیراز برایم بسیار پر بار بود  ، بازدید از تخت جمشید و ابهت آن و بعد از آن نقش رستم با جذابیت های آن و نقوشی که خود کتابی پر بار در ورای تاریخ بود و بعد از آن هم بازدید از مقبره کوروش و انبیه های اطراف آن همه و همه ساعات و روزی بیاد ماندنی را برایم رقم زد که هیچگاه آن روز و احساسش را فراموش نخواهم کرد .

9/4/1387 زمانی بود که ما باید  به بازدید از یکی از مجموعه های زیبای طبیعی می رفتیم . بدون شک باغ ارم و جذابیت های خاص آن برای هر مرد و زن ایرانی مکانی است آشنا . باغی بهشت گونه ، که اکنون در اختیار دانشگاه شیراز می باشد و بحق که در پاس داشتن آن کوشا بوده اند .