سفرنامه قلعه رودخان

سفرنامه نویس:محمد کاظم حلاجی ثانی

   www.hallajisani.com

یکبار دیگه سلام.سفر نامه ای که در حال خواندن آن هستید مربوط میشه  به سفری خاطره انگیز ،سفری برای دیدن یک قلعه بیاد ماندنی و پر رمز و راز،سفری به استان سرسبز گیلان،سفر به قلعه رودخان .

آری چقدر زیباست ، صلابت رودخان،صداقت کوهسار و سادگی طبیعت قلعه رودخان.می گویند تخت گاه فرمانروایان گیلان بوده،برای خود زمانی بنایی بوده وتکیه گاه سربازانی بوده که با خنده فرمانروایان خود خندیده اند و با اشک آنها گریستند.قلعه ای در 16 کیلومتری جنوب شرقی فومن.نامش گرچه غریب است اما بنایش،رودش ،سربازانش و مردمش هرگز و هرگز غریب نیستند،آنها هویت و تاریخ نانوشته کتب های گیلان امروزاند.

برگه تقویم خانه ما نشانی ازآخرین صفحه روزهای مهر88 را نشان میداد و عقربه ساعت باز هم 8 صبح را زمان حرکت می دانست.اینبار سفری کاملا دانشجویی با دانشجویان جهانگردی دانشگاه پیام نور رامسرکه بحق برای خود دیگر استادی شده اند.اما نه در درس  و کتاب ،در عکس و فیلم و غذا.از مسیر هر چه بگوییم کم گفته ایم ،مگر میشود مسافر جاده های گیلان باشی و متحیر طبیعت بکر آن نشوی؟؟؟ قلعه رودخان زیاد هم  دور نیست مسیر ما آنقدرها هم طولانی نبود که بخواهیم بار کوله ها را زیاد کنیم اما چه کنیم از دست جنس مخالف که کوله هایشان گرچه سبک است اما خدا را شکر همین که خود را به قلعه برسانند برایمان کافیست.سربازان قدیم قلعه نمیدانند چوبه های درب را امروز اشتباه گذاشته اند ولی این را خوب میدانند که هر روز دوستدارانشان می آیند و می روند و از آنها یاد می کنند.

اما دیگر گزافه گویی بس است.قلعه رودخان کجاست ؟چگونه است ؟چرا میگویند برای خود تاریخی است؟با هم بیاییم قلعه رودخان را بشناسیم:

از آنجا که این قلعه تاریخی،در کنار رودخانه ای بنا شده به قلعه رودخان معروف است. این قلعه مهم تاریخی ،مدت ها تخت گاه و مرکز فرمانروایان گیلان بوده است و در ناحیه کوهستانی بخش علیای رود  رودخان و در 16 کیلومتری جنوب شرقی فومن و در محدوده دهستان گوراب قرار دارد. دژی محکم و بزرگ است که بیش از پنج هکتار وسعت دارد.حیرت انگیز است بنا ، آنگونه که حمل مصالح تا آن ارتفاع چگونه انجام گرفته.این بنا به وسیله سنگ و آجر ساخته شده و در بخش آسیب پذیر و نقاط حساس ،سنگ با ملات ساروج بکار رفته ،اما در مسیر اطاق ها ،برج ها و سقف های گنبدی شکل از آجر،گچ و ملات ساروج استفاده شده است.ارتفاع دیوارها از 3 تا 10 متر متغیر می باشد.فرم کلی قلعه نا منظم می باشد و از دو بخش شرقی و غربی تشکیل شده است. وجود رودخانه و خصوصا جنگل های انبوه قدیمی از جمله موانعی بوده اند که سد محکمی در برار حمله متجاوزین به این قلعه محسوب می شدند.این قلعه در ادوار تاریخی به نام های هزار پله ،حسامی و سکسار نیز نامیده می شده.

بخش غربی:

شامل دروازه ورودی ،چشمه ،حوض،آب انبار و سردخانه ،حمام،آب ریزگاه ،شاه نشین و تعدادی واحد مسکونی که به وسیله برج و باروهایی محصور شده اند .قلعه کلا دارای دو ارگ و شانزده قراول خانه است،ارگ یا شاه قلعه در دو طبقه و از آجر ساخته شده ،قراول خانه ها ،به صورت دو طبقه با نور گیرها و روزنه های متعدد مسلط بر محیط اطراف است .در ورودی یا دروازه قلعه ،شمالی است و در دو طرف آن دو برج توپر بسیار عظیم ساخته شده است .چشمه آبی در محوطه قلعه دیده می شود که این آب را با گنگ(=تنبوشه)از ییلاق زرد خونی آورده اند.

بخش شرقی:

مساحت بخش شرقی کمتر از بخش غربی است ،بنا های موجود در آن بیشتر جنبه نظامی داشته و شامل دروازه ورودی جداگانه با دو برج بزرگ ،زندان ،تعدادی واحد مسکونی و در اضطراری (دزد در)است.در دیوار شمالی و جنوبی قلعه و در فواصل نا منظم ،برج هایی است که بالای آن ها برج های هشت ضلعی ،و در دیوار ها منافذ و ترکش هایی برای دیده بانی و ریختن مواد مذاب  و تیر اندازی تعبیه شده است.از وجوه جالب توجه در معماری قلعه رودخان ،کاربرد طاق های جناغی و انواع مختلف آن  و نیز طرح های آجر کاری و سنگ چینی است که نشان از دقت نظر سازندگان آن دارد.

سخن آخر:

با توجه به شرایط منطقه مهمترین موضوع ،چگونگی حفظ ساختار قلعه می باشد که رویش گیاهان هرز تهدیدی جدی برای آن محسوب می شود.نظر به ویژگی های استثنایی بنای قلعه رودخان و طبیعت بسیار زیبا و جذاب آن و با اقدام هماهنگ سازمان ها و ادارات دولتی ،امید است این بنای تاریخی به یکی از قطب های مهم گردشگری کشور تبدیل شود. 

 

 

 

سفر در روز جهانی جهانگردی

 

یکبار دیگه سلام.سفر نامه ای که در حال خواندن آن هستید مربوط میشه به یک روز خاطره انگیز ،که بنا به روایت تاریخ 5 مهر 88 بود ،یعنی روز جهانی جهانگردی.یک سفر پیشبینی نشده ولی خاطره انگیز که هنوز با یادآوری شیرینی ها و اندکی ماجراجویی ناخوداگاه خنده ام می گیره و یاد خاطره ها میکنم.5 مهر همین ماه بود که عقربه ساعت ،6 صبح رو نشون می داد و من هم طبق برنامه همه روزه ،لباس ورزشی ام رو پوشیدم و راهی برنامه ورزش صبحگاهی شدم.از اونجایی که چند ماهی میشه ماشین خریدم ،رفتن به گردش های تفریحی یک روزه برام راحت شده وخلاصه هرهفته به قسمتی از جاذبه های شمال سر میزنم،اما مگه میشه دانشجوی جهانگردی باشی ولی روز جهانی جهانگردی رو در خونه سر کنی؟حین ورزش کردن بودم که جرقه ای تو ذهنم زده شد که موبایلم رو بردارم و همپا پیدا کنم و برنامه رو برای یک سفر یک روزه بچینم.اما ازاونجایی که روز ،روز جهانگردی بود تصمیم گرفتم برای همکلاسی های خودم تماس بگیرم .اولین کسی که اطمینان داشتم می یاد محمد امین جعفری بود،کسی که تماس با اون ،سرآغاز خاطره های اون روز ما بود،آره محمد خواب بود و من هم که دیونه آزار دادن دوستام .خلاصه بعد از شنیدن کلمات  محبت آمیز محمد(البته از نوع رکیک؟؟؟) قرار شد که محمد بچه ها رو در جریان قرار بده و من هم برم دنبال تدارک خوراک و تجهیزات یک سفر تفریحی و صد البته شکمی که به قول خودم اسم این نوع از توریسم رو گذاشتم توریسم اشکام؟؟؟(یعنی همون شکم).سفر اون روز ما به جنگل دالخانی یک سفر 5 نفره بود:من محمد کاظم حلاجی ثانی ،امین مصطفی طالشی،محمد امین جعفری ،امید علیزاده و بابک جوربنیان،که همگی از دوستان خوبم در دانشگاه هستند.خلاصه بعد از هماهنگی و خرید یکسری از وسایل فراموش شده حدود ساعت 10صبح بود که از مسیر کتالم =هریس=دالخانی حرکت کردیم.دیگر مسیر دسترسی به دالخانی از خروجی شهر رامسر آغاز میشه و پس از طی مسیری حدود 7 کیلومتر در مسیر آسفالته رامسر به تنکابن به سه راهی جنت رودبار میرسه .جنگل دالخانی پس از طی 23 کیلومتر در مسیر ارتباطی و آسفالته جنت رودبار در کنار جاده قرار داره و حدود600000 متر مربع مساحت دارد.پس از طی مسیری از این جاده زیبا و سرسبز مکان مناسبی جهت برپا کردن چادر انتخاب کردیم.امین و بابک بدنبال چوب برای برپایی آتش رفتن و من ،محمد وامید کمپ رو آماده و وسایل رو چینش کردیم.از اونجایی که چای رو با قند نمی نوشم فراموشم شده بود تا برای بچه ها از خونه قند بردارم  بخاطر همین ماشین رو روشن کردم و با دوستم محمد برای خرید قند ازآلاچیق و دکه های تفریحی سر جاده راه افتادیم،اما نمی دونستیم که قراره اتفاق بدی برامون رخ بده؟؟؟؟آره ،سر یکی از پیچ های جاده دالخانی پیچ پچید اما فرمان پراید من نپیچید و ما در یک لحظه خودمون رو در زمین خاکی و باتلاقی کنار جاده دیدیم خلاصه عرض کنم که بد جوری ترسیدیم وتلاش کردیم تا ماشین رو از داخل چاله در بیاریم اما نشد و کارمون فقط با کمک یک راننده نیسان حل شد که ماشین رو بیرون کشید،خدا رو شاکر شدیم که زنده هستیم و خانواده هامون هنوز باید مارو تحمل کنند؟و هم شانس باهام یار بود که ماشینم حتی یک خراش هم برنداشت .(البته لباس محمد بدجوری کثیف شده بود) . خلاصه بعد ازاین اتفاق و خرید قند حادثه ساز برگشتیم کمپ و خاطره رو برای بچه ها تعریف کردیم که هیچکس باورش نمیشد.کم کم بساط کباب رو آماده کردیم  و حین پخت با توپ والیبال امین، هم فوتبال کردیم و هم والیبال (آخه توپ امین پنچری داشت).کباب اماده شده بود و ما کار اماده سازی روده های بزرگ و کوچک رو انجام میدادیم و شروع کردیم به خوردن. جای همه شما دوستان خالی ،البته من جای همتون خوردم .بعد از نهار شروع کردیم به شوخی های بامزه و بی مزه و خوردن پسته،چیپس ،ماست و البته چای.یادآوری خاطره های گذشته خصوصا اردوهای دانشجویی حس قشنگی رو برامون رقم زد که بارش باران این حس رو خیلی زیباتر کرده بود.از همه چیز و همه کس حرف زدیم و اینکه کم کم باید خودمون رو آماده کنیم برای یک آینده زیباتر از حال. در راه بازگشت رفتیم سر اصل مطلب ؛منظورم خواستگاری نیست موضوع تقسیم هزینه هاست که برای هرنفرمون6000 تومان تمام شده بود.البته هنوز هندوانه مونده بود،به بچه ها پیشنهاد دادم که بریم گشت در رامسر و بعد کنار ساحل هندوانه رو میل کنیم .بعد از گشتی کوتاه در شهرمان رامسر به پلاژ رفتیم و هندوانه رو بیچاره کردیم.اما جمله پایانی اختتامیه سفر ما بود:به امید سفری مجدد.

امید وارم که از خوندن این سفرنامه لذت برده باشین،ما که خصوصا به این سفرمون افتخار کردیم آخه در روز جهانگردی سفر کردیم و پاسدار کلمه گردش بودیم.جاتون خالی؟؟؟

 

 

باغ ارم :

روایت  کرده اند که ارم نا باغی بهشت گونه بود که شداد پسر عماد ، پادشاه عربستان جنوبی ، به منظور رقابت با بهشت ساخته بود . تاریخ ساخت و بنیانگذار اولیه باغ ارم شیراز به درستی مشخص نیست ؛ ولی توصیف هایی از آن در سفر نامه های متعلق به قرن دهم و یازدهم هجری آمده است .  این باغ  تنوع گیاهی بسیار بالایی دارد و گیاهان بسیاری از اقصا نقاط جهان در این باغ کاشته شده است ؛ به شکلی که باغ در قالب یک نمایشگاه از انواع گل ها و گیاهان درآمده است . در حال حاضر این باغ در اختیار دانشگاه شیراز است ؛ باغ گیاهشناسی آن در دانشکده کشاورزی و ساختمان باغ در اختار دانشکده حقوق قرار دارد . ویژگی های بناها : عمارت وسط ، هسته مرکزی این باغ محسوب می شود و جالب توجه ترین جنبه باغ است . این عمارت از سه طبقه ، با تزئینات فراوان تشکیل شده است . اتاق های طبقه زیرین که تقریباً زیر زمین هستند ، محلی است برای استراحت در روزهای گرم تابستان ، تزئینات این اتاق ها ، کاشی کاری های رنگین است . دو طبقه بالایی دارای ستون هایی است که از تخت جمشید الهام گرفته شده اند .

در پیشانی بنا ، دو نیم دایره در دو طرف و یک تابلو بزرگ در وسط قرار گرفته که از 3 هلال روی هم تشکیل شده است . این تابلو ، تصاویری از شاهنامه فردوسی و نبرد شاهان قاجار را نشان می دهد .

تاریخچه  : باغ ارم شیراز بطور مسلم از دوره سلجوقیان و در تمام دوره آل اینجو  و آل مظفر و گورکانیان وجود داشته و با توجه به اینکه سیستم فئودالی به طور کامل بر جامعه آن دوره حاکم بوده بدون تردید بانیان و صاحبان باغ ارم که باغی ارزشمند بوده ف در آن زمان حاکم وقت بوده اند ، احتمال می رود اتاقک قراچه که از طرف سنجر سلجوقی به حکومت فارس منصوب بوده دستور احداث این باغ را داده باشد . از عصر صفویه به بعد باغ ارم در نوشته های جهانگردان آباد و با شکوه توصیف شده است . در عهد کریم خان زند احتمالاً باغ ارم در مالکیت سران سلسله زندیه بود و مانند سایر ابنیه و باغ های شیراز مرمت یافته است . از اواخر دوره زندیه  تقریباً بیش از هفتادو پنج سال باغ ارم در تصاحب سران ایل قشقایی بوده است . در اوایل دوره قاجاریه بعضی از سران ایل قشقایی که مالکین سابق باغ ارم بوده اند در گوشه ای از این باغ به خاک سپرده شده اند که در حال حاضر نشانی از این قبور در دست نیست .

ساختمان عمارت این باغ در دوره ناصرالدین شاه قاجار هنوز مرغوب و قابل توجه بوده است . ساختمان فعلی باغ توسط حاج نصیرالملک شیرازی پس از خرید آن از خاندان ایلخانی بنا شد و توسط ابوالقاسم خان نصیر الملک کامل شد .

 دونالد ویلیر درباره باغ ارم شیراز چنین نگاشته است : برای مدت لااقل 75 سال این عمارت در تصاحب خان ها  یا سران قبیله قشقایی بود . همین ساختمان هسته مرکزی باغ بشمار می رود . در این موقع دیواری در وسط باغ احداث کردند و بدین ترتیب باغ به دو قسمت تقسیم گردید . باغ ارم محبوبیت فراوان خود را مدیون درختان مرکبات و خیابان طویلی است که در دو طرف آن سروهای باشکوه غرس گردیده و ساختمان جالبی توجهی که شاهد میهمان نوازی بی دریغ ایل قشقایی بوده است  . هر چند سال یک بار مقداری از درختان مرکبات بر اثر سرمای سخت از بن می روند در حالی که سروها در عرض پنجاه سال اخیر همچنان جذابیت خود را حفظ کرده اند .

 امروز کوشک اصلی اصلی هسته مرکزی این باغ و جالب  توجه ترین جنبه آن را تشکیل می دهد . اطاق های طبقه زیرین تقریباً زیر زمین است و تالار مرکزی آن برای استراحت در روزهای گرم تابستان در نظر گرفته اند . نهر آب مستقیماً از این تالار می گذرد و در سر راه خود قبل از اینکه به حوض بزرگی فرو ریزد استخر را پر می کند . دیوار و کف این تالار از کاشی های رنگین پوشیده شده است .

منظره آن همان ادامه محور اصلی است و از طرف شمال چشم انداز آن را به تپه های تشکیل می دهد که در حاشیه رودخانه قرار گرفته است . در این محل نیز مانند بسیاری دیگر از ساختمان های شیراز کاشیهای براق و سنگهای تراش میراث قدیم را از نو رواج می دهد .

این قسمت سه گوش ( سنتوری ) منظره ای ر ا متعلق به دوره ساسانیان که با کاشیهای رنگی زینت شده نشان می دهد در حالی که در طبقه ای که هم سطح زمین ساخته شده تخته سنگهای آهکی نسخه های تحریف شده ای است  از نقوش بر جسته دوره هخامنشیان  که در تخت جمشید دیده می شود . در سراسر این ناحیه وسیع بوته گل سرخ کمتر دیده می شود و به جای آن در گلخانه که داخل آن را با چوب به طرز پلکانی ترتیب داده اند انواع گلها را در گلدان نگهداری می کنند تا آنها را در نقاط اصلی در داخل کوشک و خارج آن قرار دهند .

باغ ارم پس از فوت ابوالقاسم خان نصیر الملک به فرزندش رسید و پس از چندی بر یکی از سران ایل قشقایی فروخته شد . سپس به تصرف دولت درآمده و به دانشگاه شیراز واگذار شده است . دانشگاه شیراز مدتها به عنوان کاخ پذیرایی از آنجا استفاده می نمود . در سال های 1350 – 1345  هـ . ش این باغ با اعتبار واگذاری از طرف سازمان برنامه و بودجه و زیر نظر مسئولین وقت دانشگاه تعمیر اساسی شده و زمین وسیعی نیز در حاشیه بلوار ارم و بلوار آسیا سه تایی به آن افزوده شده است . امروز باغ ارم همچنان در اختیار دانشگاه شیراز می باشد و در حقیقت به تمام مردم تعلق دارد .

پس از بازدید از مجموعه زیبای باغ ارم رهسپار دیدار یکی دیگر از باغ های معروف شیراز که همانا نارنجستان قوام است شدیم :

 

 

 

نارنجستان قوام :

نارنجستان قوام که به باغ قوام مشهور است ، بین سال های 1257 تا 1267 هجری شمسی ، مقارن با حکومت ناصرالدین شاه قاجار بدستور علی محمد خان ( قوام الملک دوم ) و پسرش محمد رضا خان ( قوام الملک سوم ) در شیراز ساخته و تکمیل شده ات . ساختمان نارنجستان  در زمینی بمساحت 3500 متر مربع و با زیر بنای 940 متر مربع در دو جبهه جنوبی و شمالی توسط هنرمندان شیرازی ساخته شده است . سر در ورودی در صلع جنوبی قرار داشته و به یک هشتی باز می گردد و از طریق دو راهرو قرینه به حیاط راه می یابد . بنای ضلع جنوبی شامل دو ایوان ستوندار و اتاقهایی است که محل استقرار خدمه بوده است . ساختمان ضلع شمالی دارای یک طبقه زیرین و دو طبقه روی آن بوده که شامل تالار آیینه با ستون های یکپارچه مرمری ، تالار شاه نشین و اتاقهایی است که محل تشریفات اداری و پذیرش میهمانان بوده است . این عمارت از نظر هنرهایی از قبیل آیینه کاری ، شیشه کاری ، نقش پردازی ، منبت کاری ، حجاری ، گچ کاری  و مقرنس کاری بکار رفته در آن از زیباترین بناهای این دوره در شیراز می باشد . بناهای نارنجستان  در سال 1345 هـ ش به دانشگاه شیراز اهدا گردید و بین سال های 1348 تا 1358 هجری شمسی مورد استفاده موسسه آسیایی ، تحت سرپرستی پرفسور آرتور پوپ ، ایران شناس معروف بوده است . در سال های اخیر زیر زمین ضلع شمالی تعمیرات اساسی گردیده و به عنوان موزه مورد استفاده قرار گرفته که در آن اشیای فرهنگی اهدایی پرفسور پوپ نگهداری می شود .

پس از بازدید  از نارنجستان قوام و زیبا ییهای آن در آخرین روز اقامتمان در شیراز تنها و تنها یک نیمه روز فرصت داشتیم تا در شیراز دور بزنیم و جوابگوی درخواست خانواده خود در ارتباط با رسم بزرگ سوغاتی باشیم . این فرصت برایم زمان مناسبی بود تا هم به گزارش و مصاحبه با مردم محلی بپردازم و هم از مجموعه بازار وکیل ، مسجد وکیل و حمام وکیل دیدن کنم .

بازار وکیل :

بازار وکیل شهر شیراز یکی از مشهور ترین بازارهای سنتی و تاریخی ایران است . این بازار که به فرمان کریم خان زند ( 1172 – 1193 هـ .ق ) ساخته شده ، اکنون در مرکز شهر شیراز ( شرق میدان شهدا ) قرار گرفته است . ( مسجد و حمام تاریخی وکیل نیز در کنار این بازار قرار دارند ) بازار طویل خوش طراحی که از بهترین آثار کریم خان زند است و هنوز تقریباً سالم و پا برجای  در شیراز باقیمانده ، (بازار وکیل ) نام دارد و تصور می رود شهریار زند پس از ملاحظه بازار قدیمی لار ( از آثار زمان شاه عباس کبیر ) طرح آنرا در شیراز ریخته است . تمام کارهای بازرگانی ، خرید و فروش کالاهای داخلی و خارجی و مبادلات پایاپای ، صدور یا دریافت حوالجات و صرافیها همگی در حجره های این بازار انجام  می گرفته و در واقع بازار وکیل تشکیلاتی داشته که بازرگانان می توانستند با اطمینان کامل کالاهای خود را در آن به امانت بسپارند و در موقع لازم از آن استفاده نمایند . این بازار از نزدیکی دروازه اصفهان تا مدخل بازارهای قدیم امتداد دارد و مشتمل بر حجره هائی با سکوئی پهن در طرفین و 74 دهانه طاق های بلند و خوش تناسب بوده است و چهار سوق بلندی در میان آن قرار داشته که بازار های فرعی و غربی و شرقی آنرا قطع می نموده است .

مصالح ساختمانی این بازارها  گچ ، آجر و آهک  بوده که روی پایه هائی از تخته سنگ های تراشیده قرار گرفته است . سقف چهار سوق که از چهار طرف آن چهار بازار منشعب می شود بسیار بلند و با سبک ساختمانی دلپسند بنا شده است . قسمت های مختلف این بازارها بنابر اساس کارهای صنعتی که در آن انجام می گرفته  بنامهای مخصوص خوانده می شود مانند : بازار بزرگ که انواع کالاها در آن یافت می شد . بازار بزازان ، بازار بلور فروشان ، بازار خیاط ها ، بازار کلاه دوزها  ، بازار سراج ها و بازار شمشیر گرها .

بازار وکیل در ردیف آثار تاریخی کشور به شماره 924 به ثبت رسیده و اداره کل حفاظت آثار باستانی ایران در حفاظت آن کوشا می باشد .

فرصت الدوله شیرازی در آثار عجم درباره این بازار چنین می نویسد :

بازار وکیل یکی از بازارهای مرحوم کریم خان وکیل است . قریب به مسجد وکیل چهار بازار از آجر و گچ ساخته و شالوده های آن را از سنگ های کلان قرار داده و در وسط چهار بازار چهار سوئی است که سقفش بسیار بلند و طرازش دلپسند است . کمتر بازاری در ایران بدین اسلوب و بنیان دیده می شود . یک بازار بزرگ تا برسد به چهار سوی مذکور چهل و یک طاق است ، آنرا بازار بزازان گویند ، از هر گونه اقمشه امتعه دارد . بلور فروش و خیاط هم در آن است . بازار  دیگر چهل و شش طاق است آنرا بازار کلاهدوزان نامند از کلاهدوز و اصناف دیگر دارد مع بسیاری از صرافان بازار دیگر اطاق است در آن تمام سراج و ترکش دو زاند در وسط  بازار اول که بازار بزازان باشد نیز بازاری است یازده طاق در آن شمشیر گرانند . درب این بازار منتهی می شود بدرب مسجد وکیل .

* معماری : معماری این بنا بر گرفته از بازار قیصریه لار و همچون بازارچه بلند اصفهان ساخته شاه عباس کبیر است اما عرض بازار وکیل بیش از سایر بازارهاست . همچنین 74 دهانه طاق ضربی بازار با ارتفاع بیش از 11 متر مرتفع تز ار طاق سایر بازارهاست که البته هم اینک به علت خاکریزی کف بازار ، ارتفاع طاق ها به 10 متر تقلیل یافته است . این بازار که از نظر معماری دارای سه فضای عبور و مروز ( فضایی برای  گذر مشتریان ) ، حریم مغازه ( به ارتفاع تقریبی 2 پله بالاتر از سطح زمین ) فضای مغازه ( محل فروش ) است . دارای پنج در بزرگ است که در چهار سوی آن قرار گرفته است .

در این بازار چند کاروانسرا به نام های روغنی ، گمرک و احمدی وجود دارد .

سیستم تهویه هوا در این بازار به علت ارتفاع زیاد سقف طاق کامل است .

این امر به وسیله بادگیرهایی ساده انجام می گرفته هم چنین دریچه ها و روزنه هایی به نام جامخانه یا هور نور در زیر سقف تعبیه شده بود که هوا و نور کافی را به بازار می رساندند اما هم اینک پس از مرمت این روزنه ها بسته شده اند . هم اینک در بالای مغازه ها مشبک هایی جهت تهویه هوا و روشنایی وجود دارد .

مسجد وکیل :

مسجد وکیل شیراز مجموعه بناهای زندیه ، در کنار بازار وکیل و حمام وکیل در مرکز این شهر قرار دارد . این بناهای زیبا و بسیار مستحکم دوره زندیه می باشد که از لحاظ هنری و معماری دارای اهمیت زیادی است ، این مسجد بدستور کریم خان زند ساخته شده است . طرح این مسجد دو ایوانی بوده و دارای دو شبستان جنوبی و شرقی است . شبستان جنوبی باستون های سنگی یکپارچه و مارپیچ از شاخصه های معماری ایرانی و از مناطق دیدنی این مسجد است که  دارای 48 ستون سنگی یکپارچه می باشد . مساحت این شبستان در حدود 5 هزار متر مربع است و منبر چهارده پله ای یکپارچه از سنگ مرمر از زیبائی های قسمت شبستان می باشد . گویند  به فرمان کریم خان  این سنگ از مراغه به شیراز آورده شد. در قسمت شمال مسجد طاق بلند و مهمی ساخته شده که به طاق مروارید معروف است و در دور این طاق با قلم درشت و خط ثلث عالی یکی از سوره های قرآن به صورت هلالی نوشته شده است . این مسجد بر طبق بافت معماری سنتی این مرز و بوم در یک مجموعه اجتماعی  قرار گرفته و هماهنگی زیبایی را د پیوند دین و دنیا بوجود آورده است . کاشی کاری صحن و ایوان های شمالی و جنوبی نیز بسیار زیبا و از انواع هفت رنگ و معرق می باشد .

مسجد وکیل در سفر نامه به سوی اصفهان پیر لوتی این گونه معرفی شده است :

امروز خوشبختانه موفق شدم  وارد مسجد کریم خان  شوم بی شبهه اگر مدتی در اینجا بمانم به همه  محل هایی که دخول به آنها اکنون به طور کامل برایم ممنوع است وارد می شوم مردم این شهر نسبت به من بسیار ملایم و مهر بانند . خطوط و نقوش معماری مسجد ، ساده و بی آلایش است ، ولی در همه جا ، مینا کاری و رنگ های سبز و قرمز دیده می شود و این تجمل به حد افراط رسیده است هیچ قسمتی از دیوار را نمی توان یافت که به دقت مینا کاری نشده باشد . اکنون در کاخی لاجوردین و فیروزه فام هستیم .

 

 

 

حمام وکیل :

حمام وکیل در دوره زندیه توسط کریم خان زند ساخته شد . این حمام در مرکز شهر شیراز نزدیک دیگر بناهای دوره زندیه همچون بازار وکیل و مسجد وکیل قرار دارد . از قسمت های جالب توجه این حمام قسمتی به نام شاه نشین است که مخصوص استفاده شاه بوده است . این بنا در غرب مسجد وکیل ساخته شده است . این حمام بزرگ از پیشرفته ترین اصول معماری زمان خود برخوردار بوده است . برای مثال ، ورودی حمام کوچک است و با شیبی ملایم به هشتی ورودی که پایین تر از سطح زمین قرار دارد می رسد . ورودی به رختکن ، زاویه دار ساخته شده و همه این ملاحظات برای این بوده است که از ورود سرما به داخل و خروج گرما به خارج از حمام جلوگیری شود .

سر بینه حمام یک هشت ضلعی منظم است که هشت ستون یک پارچه سنگی در وسط سقفی گنبدی قرار گرفته اند . گرم خانه با سنگ فرش پوشیده شده است اما جالب توجه این که در زیر این سنگ فرش  دالان های کم عرض و باریکی ساخته شده که هوای گرم و بخار آب در آن جریان می یافته است تا کف حمام زودتر گرم شود . در جنوب گرم خانه ، خزینه قرار دارد که دو دیگ بزرگ برای گرم کردن آب داشته است . در دو طرف محوطه گرم خانه دو شاه نشین و در دو طرف خزینه دو حاکم نشین ساخته شده است . در وسط هر حاکم نشین نیز حوضی از سنگ مرمر دیده می شود . در زیر گنبد نقوش آهک برای زیبایی است که داستان های آنها از مذهب ، سخت ، علائق و رویاهای مردم این دیار سرچشمه می گیرد .

در گفتگوی کوچکی که با متصدی سرای مشیر داشتم از وجود جشنی بنام جشن هنر مطلع شدم که خواندن آنرا برای شما خوانننده عزیز توصیه می کنم :

در پایان گزارش نتوانستم از جشن هنر شیراز دست بکشم و جای آن را در گزارشم خالی کنم و از آن نام نبرم و اکنون جشن هنر شیراز :

جشن هنر شیراز :

جشن هنر شیراز ، اشاره به مراسم مستهجنی است که رژیم پهلوی دوم در 10 سال پایانی عمر سیاسی خود در شهر شیراز  برگزار کرد . این جشن از القائات فکری غرب بود که در داخل کشور به نام فرح پهلوی برگزار شد . هدف از برگزاری این جشن استحاله فرهنگی اسلامی مردم و یاز کردن راه نفوز فرهنگ غرب به داخل کشور بود . کسانی که به عنوان « هنرمند » از آمریکا و کشورهای اروپائی برای شرکت در جشن هنر شیراز به ایران دعوت شده بودند ، شامل رقاصه ها ، فاحشه ها ، موسیقی دانان ، خوانندگان و بازیگران فیلم های غیر اخلاقی سینما های غربی بودند . به همین دلیل این برنامه ها نتوانست با مردم ایران ارتباط برقرار کند . زیرا با فرهنگ مردم هیچگونه سنخیتی نداشت .

نتیجه پایانی گزارش :

پهنای وسیع فارس در انتها و در افق به آسمان می رسد . کوه های رفیع با قله بلند دنا و دشت های بیکران ، چراگاه غزالان و بوته های نرگس و درختان خودرو و دریاچه بختگان که پر از مرغابی است . شاید این همه شوکت به طفیل با برکت دروازه قرآن باشد که در تنگه الله اکبر ساخته شده است . آنان که خاک این دیار را به نظر کیمیا کرده اند نقاب از رخ نمی کشند مگر در گلستانی در سایه ای بارک و بلند سرونازی ( در یغاعیش شبگیری که در خواب سحر بگذشت ) .

شیراز مهد تمدن ها 3 روزی را میزبان ما ( دانمشجویان رشته جهانگردی پیانم نور رامسر ) بود ، خاک و بوی شیراز را هیچگاه فراموش نخواهم کرد . مردم مهربان شیراز با زبان شیرازی خودشان بحق که مهمان نوازی خوبی بودند . تخت جمشید ، نقش رستم ، پاسارگاد و مجموعه آثار وکیل هر کدامشان هویتی بودند از ساختار ایرانی مان . امروز تصاویر دوربین را نگاه می کنم همواره با خود تکرار می کنم که ای کاش ما هم همانند گذشتگانمان ایرانی بودن خودرا آنگونه که آنها بودند پاس می داشتیم . امید آنکه  باز هم شیراز را ببینیم اما اینبار یا روحیه داریوش  ، وجودیت کوروش ، غیرت آرش ، قدرت رستم و عاطفه سهراب و یادمان باشد :

« آینده متعلق به ملتی است که گذشته خود را بشناسد »

 

پاسارگاد :

مجموعه میراث جهانی پاسارگاد مجموعه ای از آثار باستانی بر جای مانده از دوران هخامنشی است که در 70 کیلومتری شمال مرودشت در منطقه پاسارگاد استان فارس واقع شده است . این مجموعه در بر گیرنده انبیه ای چون کاخ دروازه ، پل ، کاخ بار عام ، کاخ اختصاصی ، دوکوشک ، آبنماهای باغ شاهی ، آرامگاه کمبوجیه ، استحکامات دفاعی تل تخت ، کاروانسرای مظفری ، آرامگاه کوروش بزرگ ، محوطه مقدس و تنگه بلاغی است .

این مجموعه ، پنجمین مجموعه ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانی در ایران است که طی جلسه  یونسکو که در تیر ماه سال 1383 در چین برگزار شد به علت دارا بودن شاخص های فراوان با صد  در صد آرا در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید . هر اثر که در فهرست جهانی یونسکو جای می گیرد : طبق کنوانسیون میراث طبیعی و تاریخی باید از سوی کشور نگهدارنده اثر مورد توجه ویژه قرار گیرد و انجام هر گونه اقدامی در به خطر افتادن آن ممنوع است .

* پیشینه : سرزمین پارس زادگاه هخامنشیان بوده است . خاندان پارس ، که به رهبری کوروش دوم ( که از 529 تا 559 پیش از میلاد سلطنت نمود ) در سال 550 پیش از میلاد ، بر مادها پیروز شدند . بر پایه سنت ، کوروش دوم این منطقه را به پایتختی انتخاب کرد ، زیرا در نزدیکی منطقه ای بود که بر ایشتوویگو پادشاه ماد پیروز شد . این اولین پیروزی ، پیروزی های دیگری چون غلبه بر لیدی ، بابل  نو و مصر را به دنبال داشت . امپراطوری هخامنشی بعداً توسط پسرا و کمبوجیه ( 522 تا 529 پیش از میلاد ) و داریوش اول ( 486 تا 521 پیش از میلاد ) تحکیم و گسترش یافت . از کوروش در انجیل به عنوان آزادی دهنده بابل و کسی که یهودها را از تبعید باز گردانده یاد  شده است . در 70 کیلومتری جنوب پاسارگاد ، داریوش بزرگ پایتخت نمادین خود شهر پارسه ( شاعری یونانی این شهر را پرس پلیس نام نهاد ) را بنیان نهاد. تا هنگامی که اسکندر از مقدونیه در سال 330 پیش از میلاد امپراطوری هخامنشی را تسخیر کرد ، پاسارگاد یک مرکز مهم سلسله ای باقی ماند . به گفته نویسندگان باستان ، مانند هرودوت  و آریان ( گزنفون ) ، اسکندر آرامگاه کوروش را محترم شمرده و آن را بازسازی نمود. در دوره های بعدی ، از تل تخت هم چنان به عنوان یک دژ بهره برداری می شد ، حال آن که کاخ ها متروک شده و از مصالح آن دوباره استفاده شد . از سده هفتم به بعد ، آرامگاه کوروش به نام آرامگاه مادر سلیمان خوانده می شد و به یک مکان زیارتی تبدیل شد . در سده دهم یک مسجد کوچک در گرد آن ساخته شد ، که تا سده چهاردهم از آن استفاده می شد . این محوطه توسط مسافرین طی سده ها بازدید شده که باعث از دست رفتن تدریجی اجزا گوناگون آن گشته است .

طی نوشته های هرودوت ، هخامنشیان از طایفه پاسارگادیان بوده اند که در پارس اقامت داشته اند و سر سلسله آنها هخامنش بوده است . نامدارترین رئیس اتحادیه قبایل پارس در نیمه قرن 7 پ م چیش پیش دوم است  که  تا سال 640 پ م ریاست قبائل پارس را در دست داشت . او چیش پیش پور کوروش پور کمبوجیه بود  چیش پیش پور هخامنش بود ، که همه شان روسای قبایل پارس بودند . اگر برای هر کدام از اینها حدود 40 سال در نظر بگیریم ، میتوان گفت که در زمانی که پارس ها در منطقه پارسوای مذکور در سند آشوری ( یعنی سال 834 پ م ) اقامت داشته اند ریاستشان در دست هخامنش بوده است .

هخامنشیان نام دودمانی پادشاه در ایران پیش از اسلام است . پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش » می رساندند که سر کرده طایفه پاسارگاد از طایفه های پارسیان بوده است . هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارش و سپس آنشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ بر اشتو ویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس فتح لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به پادشاهی بزرگی شد . از اینرو کوروش بزرگ را بنیانگذار شاهنشاهی  هخامنشی می دانند .

به قدرت رسیدن پارسی ها و سلسله هخامنشی ( 550 – 330 قبل از میلاد ) یکی از وقایع مهم تاریخ قدیم است . اینان دولتی تاسیس کردند که دنیای قدیم را به استثنای دو سوم یونان تحت تسلط خود درآوردند . شاهنشاهی هخامنشی را نخشتین امپراطوری تاریخ جهان می دانند . مهم ترین سنگ نوشته هخامنشی از نظر تاریخی و نیز بلند ترین آن سنگ نبشته بیستون بر دیواره کوه بیستون است . سنگ نوشته بیستون بسیاری از رویدادها و کارهای داریوش اول را در نخستین سال های حکمرانی اش که مشکل ترین سال ها حکومت وی نیز بود . به طور دقیق روایت می کند . کوروش در لشکر کشی ها و پیروزیهایش با ملل مغلوب در نهایت بزرگواری رفتار کرد و عناصر حکومتی پیشین را مورد بخشایش قرار داده در مقامهایشان ابقا کرده ، مطیع و منقاد خویش ساخت . کوروش بزرگ با  ایمان استواری که به اهورا مزدا  داشت جهانگشایی را به هدف برقرار کردن آتشی  و امنیت و عدالت و از میان بردن ستم و نادرستی انجام میداد و در فتوحاتش به حوی نسبت به اقوام مغلوب بزرگمنشی و مهر و عطوفت نشان داده بود که داستان رأفتش به همه جا رسیده بود .

شایان ذکر است که پاسارگاد نام یک آثار باستانی مشهور در منطقه بوده که مورد علاقه و توجه جهانیان بویژه علاقمندان به میراث ملل می باشد ، بر این مبنا استانداری و وزارت کشور بعد از تصمیم به ایجاد شهرستان در آن منطقه و برای برجسته نمودن و زنده نگه داشتن نام و یاد پاسارگاد در سطح ایران و جهان ترجیح داد نام پاسارگاد را بر شهرستان جدید التاسیس قرار دهد . از طرف دیگر بانیان احداث مجموعه پاسارگاد ، دولت هخامنشی بوده است که مسئولین محترم وزارت کشور و استانداری با تاسیس بخش هخامنش در برجسته تر نمودن آثار کوروش هخامنشی تلاش مضاعفی از خود نشان داده است چرا که فرزندان هخامنش پس از کسب قدرت و تشکیل دولت مستقل نام دولت را به احترام رئیس قبایل پارس به نام هخامنش نامگذاری کرده اند و این امر نشان دهنده احترام و جایگاه بلند هخامنش در بین قبائل پارس بوده است که مسئولین محترم وزارت کشور و استانداری فارس با نکته سنجی و ظرافت  تمام این مسئه را مورد توجه قرار داده اند .

* مشخصات : شهر باستانی پاسارگاد نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی در قلب استان فارس ، در دشت رودخانه پلوار قرار دارد . نام شهر ( اردوگاه پارس ) دلالت از موقعیت مکانی شهر دارد . شهر توسط کوروش بزرگ ( کوروش دوم ) در سده ششم قبل از میلاد ساخته شد . محوطه اصلی ( 160 هکتار ، حدود 7 و 2 × 8 و 0 کیلومتر ) توسط یک منطقه طبیعی بزرگ احاطه و محافظت شده است . ( حدوداً 7127 هکتار )  . محوطه اصلی شامل این بناهای تاریخی است :

- آرامگاه کوروش بزرگ در جنوب

- تل تخت ( یا تل سلیمان ؛ سریر پادشاهی سلیمان ) و استحکامات ، واقع بر یک تپه در شمال محوطه اصلی

- مجموعه سلطنتی در مرکز محوطه اصلی ، شامل بقاای : ساختمان دروازه ( دروازه R ) ، تالار عمومی ( کاخ S ) ، قصر مسکونی ( کاخ P ) و باغ سلطنتی ( چهار باغ ) .

- در منطقه شرق یک بنای کوچک قرار دارد ( 16 × 16 متر ) که یک پل تشخیص داده شده است . در شمال مجموعه سلطنتی زندان سلیمان قرار دارد ، یک برج سنگی ، با حدوداً 14 متر ارتفاع . تاریخ ساخت این بنا مشخص نیست .

محوطه اصلی شامل منطقه حفاری شده است ، اما پایتخت باستانی منطقه ای بسیار وسیع تر از این منطقه بوده و هنوز حفاری نشده است . در محوطه حفاظتی اطراف ، باقیمانده های دیگری نیز هستند : محدوده مقدس ( حدوداً 530 -550 پیش از میلاد ) و محوطه های تل نوخودی ، تل خاری ، تل سه آسیاب ، دوتلان ، که برخی از اینها متعلق به ما قبل تاریخ هستند ، همینطور مدرسه ا کاروانسرا ( سده 14 میلادی ) ، در محوطه حفاظتی همچنین پنج روستا وجود دارند که کشاورزان در آنها ساکنند .

* آرامگاه کوروش  : مهم ترین اثر مجموعه پاسارگاد ، بنای آرامگاه کوروش کبیر است که پیشتر مشهور به « مشهد مادر سلیمان » بود . در سال 1820 پس از  پژوهش های باستان شناسی هویت اصلی بنا به آرامگاه کوروش کبیر مشخص شده است و چون گوهری در میان دشت خودنمایی می کند . این آرامگاه حدوداً در 530 تا 540 قبل از میلاد از سنگ آهکی به رنگ سفید ساخته شده است . بنای آرامگاه میان باغ های سلطنتی قرار داشته و از سنگ های عظیم ، که درازای بعضی آن ها به هفت متر می رسد ، ساخته شده است .

بنای آرامگاه دو قسمت مشخص دارد :

- سکوئی 6 پله ای که قاعده آن مربع مستطیلی به وسعت 165 متر مربع است .

- اتاقی کوچک به وسعت 7/5 متر مربع که سقف شیب بامی دارد و ضخامت دیوارهایش به 1/5 متر می رسد .

پایه بنا ( 35 ، 13 × 30 و 12 متر ) از شش لایه پلکانی تشکیل شده است ، که از آن ها اولی به بلندی 170 سانتی متر ، دومی و سومی 104 سانتی متر و سه عدد آخری 5 و 57 سانتی متر هستند . ارتفاع کلی بنا در حدود 11 متر است . در ورود آرامگاه به سمت شمال غربی قرار داشته و 75 سانتی متر پهنای آن است . این درگاه کوتاه نیز دارای دو در سنگی بوده که از بین رفته است .

خزانه آرامگاه ، در بالاترین نقطه ، شکل یک خانه شیروانی ساده با یک ورودی کوچک در غرب را دارد . تا حدود صد سال پیش باور بر این بود که این بنا آرامگاه مادر سلیمان باشد . پس از کشته شدن کوروش در جنگ باسکاها یا ایرانیان شمالی ، جسد  وی را مومیایی کرده و درون تختی از زر نهاده و اشیایی مهم سلطنتی و جنگی او را در کنار وی گذارده بودند در حمله اسکندر مقدونی یک شخص مقدونیه ای در این آرامگاه را شکسته و اشیای آن را تاراج کرده و کالبد را گزند رسانده بوده .

در شیب سقف آرامگاه دو حفره بزرگ وجود دارد که برای سبک کردن سنگ ها و کم کردن از بار سقف ایجاد شده است و برخی اشتباهاً جای نگهداری کالبد کوروش و همسر وی دانسته اند .

استحکامات دفاعی تل تخت : این استحکامات  با وسعتی در حدود 8000 متر مربع بر روی تپه ای عظیم در انتهای شمالی پاسارگاد قرار دارند . استحکامات مذکور معماری چهار دوره را به خود اختصاص داده است :

- ساختار سنگی ؛ عموماً مربوط به دوره اول هخامنشی

- ساختار خشتی ؛ مربوط به دوره دوم هخامنشی

- ساختارهای خشتی و سنگی ؛ مربوط به دوره سلوکی و اشکانی

- ساختار خشتی ؛ آجری و سنگی ؛ مربوط به اولخر دوره ساسانی .

* مجموعه سلطنتی : این مجموعه در مرکز پاسارگاد قرار گرفته است و از تعدادی کاخ تشکیل شده که در اصل در محدوده مجموعه باغ ها قرار دارند ( معروف به « چهار باغ » ) بدنه اصلی کاخ ها از سالن های ستون دار تشکیل شده است . تالار عمومی ( کاخ S ) حدوداً در سال 539 پیش از میلاد ساخته شده . تالار ستون دار آن دو ردیف چهار ستونی دارد . پایه ستون ها از سنگ سیاه هستند . ( 43 و  1 × 43 ) و 1 متر ) و بدنه آن ها از سنگ آهکی سفید است . سر ستون ها از سنگ سیاه بوده است . شواهدی موجود است که سر ستون ها یک شیر مرکب ، شاخ دار و یال دار ، را نشان می داده است . برخی از نقوش بر جسته درگاهها  حفظ شده اند ، که پیکر انسان و دیوها را نشان می دهند . کاخ مسکونی کوروش دوم ( کاخ P ) بین سالهای 530 تا 535 پیش از میلاد بنا شده است . کاخ دروازه در حدود شرقی محوطه اصلی قرار دارد و شامل یک تالار ستون دار با نقشه چهار ضلعی و ابعاد ( 5 و 25  × 5 و 28 متر ) است . این تالار 8 ردیف ستون دارد . این تالار دو در ورودی اصلی در محور طولی کاخ و دو در فرعی در محور عرضی کاخ دارد .

در یکی از چهار چوب های دروازه یک نقش برجسته مشهور از یک پیکر انسان مانند که بال هایی دارد دیده می شود . این طرح که تنها نقش باقی مانده در کاخ دروازه است ، مردی را نشان می دهد که ریش انبوه و چهار بال که رو به مرکز تالار دارد . کوشک های ( پاویلیون ها ) A و B که در شرق و جنوب باغ شاهی قرار دارند ، احتمالاً دو  ورودی به باغ سلطنتی بوده اند . از این دو ، کوشک با ابعاد ( 7 و 11 × 1 ) و 10 متر ) از یک سو چهار ضلعی از سنگ های آراسته تشکیل شده است .

* آرامگاه کمبوجیه : آن چه از این بنا باقی مانده است دیواری بلند به ارتفاع 14 و طول تقریبی 5 و 7 متر است . این بنا به بنای کعبه زرتشت در نقش رستم شباهت دارد در حالی که از نظر قدمت ، قدیمی تر و از نظر استحکام و فن ساخت نمایانگر اجزایی قوی تر از بنای کعبه زرتشت است .

* محوطه مقدس : این محوطه که در 3 کیلومتری آرامگاه ککوروش و در غرب مجموعه پاسارگاد واقع شده است شامل تپه ا تاریخی و دو سکوی مجزای سنگی است . برخی از محققین اعتقاد دارند که سکوی سوم کشف نشده ای وجود دارد که تثلیت خدایان باستانی – اهورا مزدا – مهر و آناهیتا را نمایشگر است .

* کاروانسرای مظفری : در دوره آل مظفر برای اسکان کاروان های تجارتی و زیارتی که از مسیر جاده شاهی می گذشتند، کاروانسرایی  با استفاده از سنگ های آورده شده از بناهای سلطنتی پاسارگاد به طرح چهار ایوانی در کنار آرامگاه کوروش ساخته شده که امروز بقایای دیوار و شالوده آن قابل مشاهده است .

پس از بازدید از مجموعه بیا ماندنی پاسارگاد و آثار و انبیه های تاریخی آن که هرگز آنها را از یاد نخواهم برد  رهسپار محل اقامتمان در شهر شیراز شدیم . دومین روز اقامتمان در شیراز برایم بسیار پر بار بود  ، بازدید از تخت جمشید و ابهت آن و بعد از آن نقش رستم با جذابیت های آن و نقوشی که خود کتابی پر بار در ورای تاریخ بود و بعد از آن هم بازدید از مقبره کوروش و انبیه های اطراف آن همه و همه ساعات و روزی بیاد ماندنی را برایم رقم زد که هیچگاه آن روز و احساسش را فراموش نخواهم کرد .

9/4/1387 زمانی بود که ما باید  به بازدید از یکی از مجموعه های زیبای طبیعی می رفتیم . بدون شک باغ ارم و جذابیت های خاص آن برای هر مرد و زن ایرانی مکانی است آشنا . باغی بهشت گونه ، که اکنون در اختیار دانشگاه شیراز می باشد و بحق که در پاس داشتن آن کوشا بوده اند .

 

 

نقش رستم :

نقش رستم نام یک پایگاه باستانی در استان فارس ایران است که یادمان هایی از عیلامیان ، هخامنشیان و ساسانیان را در خود جای داده است . از جمله یادمان های نقش رستم می توان به آرامگاه چند تن از پادشاهان هخامنشی ( از جمله داریوش کبیر و خشایارشا ) ، نقش برجسته هایی از وقایع مهم دوران ساسانیان ( از جمله تاجگذاری اردشیر بابکان و پیروزی شاپور اول بر امپراطوری روم ) بنایی موسوم به کعبه زرتشت و نقش برجسته ویران شده ای از دوران عیلامیان اشاره کرد . نقش رستم در فاصله 6 و نیم کیلومتری از تخت جمشید واقع شده است و نام آن مانند نام های تخت جمشید، نقش رجب و بسیاری نام های مکانهای تاریخی دیگر وجه تسمیه تاریخی ندارد .

آرامگاه هخامنشی :

* آرامگاه دایوش  اول : از بین چهار آرامگاه موجود فقط این آرامگاه کتبه دارد و تعلق آن به داریوش اول محرز است . در شاخه بالایی آرامگاه شاه با لباس پارسی و کمان به دست بر روی سکویی سه پله ایستاده و در حال انجام مراسمی است که می تواند شاهی یا مذهبی باشد . تصویر فروهر یا به عقیده ای اهورا مزدا در بالای سر و پیشانیش پادشاه قرار گرفته است و شاه دست خود را به علامت احترام رو به این تصویر گرفته . سی تن از نمایندگان قبایل مختلف تخت شاهی و سکوی سه پله روی آن حمل می کنند . در قسمت میانی آرامگاه حفره ای وجود دارد که ورودی آن مشابه درها و سر ستون های هخامنشی در سنگ حجاری شده و نمایی از یک ساختمان مشابه ساختمان های تخت جمشید را نشان می دهد . درون حفره ی آرامگاه سه اتاقک در دل کوه کنده شده است که در هر یک سه گور صندوق مانند قرار داد . تمام این اتاقک ها و گورها خالی اند و احتمالاً توسط لشکر اسکندر غارت شده اند .

* آرامگاه خشایارشا : این آرامگاه در سمت راست آرامگاه داریوش اول قرار گرفته و بجز فقدان کتیبه و برخی اختلافاهای جزئی در نقش های برجسته ، کاملاً مشابه آن آرامگاه است . از میان آرامگاههای چهار گانه مورد بحث ، آرامگاه خشایارشا بهتر از همه حفظ شده است و جزئیات سنگ تراشی های آن سالم مانده اند . معماری داخل حفره ی آرامگاه با آرامگاه داریوش اول تفاوت اساسی دارد .

* آرامگاه داریوش دوم : این آرامگاه غربی ترین ( منتهی الیه سمت چپ ) آرامگاه هخامنشی نقش رستم است و آن را به داریوش دوم منتسب می دانند .

یادمان های ساسانی :

* تاج گذاری اردشیر بابکان : این یادمان در گوشه شرقی محوطه در ارتفاع دو متری از سطح زمین قرار گرفته و با توجه به کتیبه های آن به سه زبان فارسی میانه ، پارتی و یونانی صحنه ای را نشان می دهد که اردشیر بابکان دارد حلقه شاهی را از اهورا مزدا دریافت می کند ، هم شاه و هم اهورا مزدا سوار بر اسب اند و زیر پای اسب هر کدام یک نفر افتاده است . فرد زیر پای اسب اردشیر باید اردوان ( آخرین شاه اشکانی ) باشد و دیگری اهریمن .

* پیروزی شاپور اول بر امپراطوران روم : این یادمان نزدیک به سطح زمین و در فاصله ی ده متری سمت چپ مقبره داریوش اول قرار گرفته است و شکست والرین و فیلیپ عرب از شاپور اول را نشان می دهد . کریتر ، موبد بانفوذ عصر ساسانی پشت سر شاه قرار گرفته و مچ دست والرین در دست شاه است .

* بهرام دوم و درباریان او : این یادمان سمت راست یادمان تاج گذاری اردشیر بابکان قرار گرفته و بر روی نقش برجسته دیگری قرار دارد که احتمالاً مربوط به عیلامیان است . در این یادمان بهرام دوم و همراهان او نقش بسته اند و بجز شاه بقیه به حالت نیم تنه حجاری شده اند .

* نبرد بهرام دوم بادشمنان : درست زیر آرامگاه داریوش اول یادمانی با دو صحنه جنگ قرار گرفته است که بخش پایینی آن مربوط به بهرام دوم و بخش بالایی احتمالاً مربوط به بهرام سوم است .

* به شاهی  رسیدن نرسی : سمت راست آرامگاه داریوش اول یادمانی قرار دارد که به شاهی رسیدن نرسی را نمایش می دهد . در این یادمان نرسی حلقه شاهی را از دست آناهیتا دریافت می کند .

* جنگ های آذر نرسه و هرمز دوم : این یادمان زیر آرامگاه اردشیر اول قرار دارد و دو صحنه جنگ را تصویر می کند .

* یادمان ناتمام : سمت راست آرامگاه داریوش اول یادمانی ناتمام قرار دارد که ظاهراً عملیات ساخت آن به دلیل حمله اعراب و سقوط پادشاهی ساسانی نیمه کاره مانده است . در میان این یادمان ، نوشته ای به خط نستعلیق و در بیست و چهار سطر به چشم می خورد که متن یک وقف نامه است و ارزش تاریخی ندارد ( مربوط به سال 1237 قمری )

نکاتی در ارتباط با نقش رستم و نقوش آن :

* اسم علمی این مکان نیکیوپولیس یا همان شهر مردگان است که در زبان فارسی بنخانک یا خانه آخر اطلاق می گردد .

* یکی از ویژگی های مهم این گورستان قرینه بودن آنهاست .

* یکی از نکات جالب نماد 28 ملت است که با انگشتان خود تخت شاهی را حرکت می دهند و این نشان دهنده این است که هیچ اجباری بر آنان حاکم نبود .

* از ویژگی های مورد توجه در آرامگاه ها صلیب بودن آنها است که نمادی از چهار عنصر حیاتی آب ، باد ، خاک و آتش بوده است .

* دفن کردن مردگان موضوعی است خواندنی که خواندن این قسمت خالی از لطف نیست : بنابر اعتقاد مردم آن زمان هنگامی که فرد از دنیا می رفت روح شیطان در بدن او نفوذ می کرد و بر بدن او حاکم می گشت و باعث ایجادبوی بدی می شده است بنابراین افراد را در آب ، خاک و آتش نمی انداختند زیرا معتقد بودند که موجب آلودگی آنها می شود . بنابراین آنها را در قبرهایی در ارتفاع بالا ( کوه ) قرار می دادند تا پرندگان جسد آنها را بخورند و این موضوع تنها در مورد افراد عادی صدق می کرد و نه در مورد پادشاهان . در مورد پادشاهان به گونه ای بودند که آنها را در گورستان های مخصوص شان که در دل کوه بود قرار می دادند و این گورستان ها دارای درب های چوبی موقتی بوده و به این دلیل چوبی و موقتی بودن تا ظزفیت گورستان مورد نظر پر شود و با دفن آخرین پادشاه و تکمیل ظرفیت دربی سنگی و بدون نفوذ بر سر در  آن قرار می دادند تا موجب عدم دسترسی افراد به آنجا شوند .

* نقش رستم در زمان حمله اسکندر تخریب گشت و دلیل ویران کردن این مجموعه توسط اسکندر ، گمان وی به خزانه بودن این مکان برای حکومت هخامنشیان بود

* اردشیر بابکان که به اردشیر دراز دست مشهور بود و دلیل این لقب را می توان مورد زیر دانست :

- یکی از دستان او  از دست دیگر بلند تر بود .

- دارای دستان بلندی بوده که به زانو هایش می رسیده .

- نشان دهنده قدرت شاهی وی بوده که حدود سیتره شاهی او را نشان می دهد .

* یکی از  بناهای زیبا در مجموعه نقش رستم بدون شک آتشکده زرتشت بوده است و مورد استفاده موارد زیر بوده است:

- محل نگهداری کتب که سه کتیبه به زبان پهلوی ساسانی مربوط به شاپور اول در آن وجود داشته  .

- آتشکده یا کعبه زرتشت بوده ( به دلیل مکعب بودن آن ) و از آنجایی که فاقد دودکش بوده حقیقت این نظریه را مورد سوال و کمرنگ جلوه می دهد .

- آرامگاه موقت شاهان بوده که به عنوان سرد خانه ای استفاده می شده است .

- آرامگاه کمبوجیه پسر کوروش بوده است .

پس از دیدار با مجموعه نقش رستم و بزرگان آن همچون داریوش اول ، خشایارشا ، اردشیر اول و داریوش دوم رهسپار دیدار از مجموعه بیادماندنی پاسارگاد شدیم