شهر زیرزمینی کاریز قنات کیش بیش از 2500 سال قدمت دارد و از آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تامین می کرده ولی اکنون به یک شهر زیر زمینی شگفت انگیز بدل شده که بیش از 10000 متر مربع وسعت دارد. کارگزاران با تجربه آن زحمت تمام طراحی های آن را کشیده و می کوشند تا در پروژه بازسازی قنات کیش که اکنون کاریز کیش خوانده می شود ضمن حفظ بافت تاریخی آن کاربری های جدیدی از این شهر زیر زمینی بدست آورند . شهر زیر زمینی کاریز در فاز یک خود به قسمتهای زیر تقسیم و قابل بهره برداری خواهد بود. غرفه های صنایع دستی ایران و جهان ، رستوران سنتی و جدید ، موزه سالن آمفی تئاتر سالن کنفرانس ، گالری های هنری . شهر کاریز در عمق 16 متری زیر زمین قرار دارد. سقف آن هشت متر ارتفاع و بیشتر سقف آن مملو از سنگواره ، صدف و مرجانهایی است که با نظر کارشناسی 270 تا 570 میلیون سال قدمت دارد و تک تک آن شناسایی و دارای شناسنامه رسمی است. کارگزاران شهر زیر زمینی بر این باورند که دو ویژگی کاریز را در فهرست ابنیه جهانی در خواهد آورد. اول اینکه کاریز در دل تنها جزیره مرجانی دنیا واقع است. دوم آنکه تنها بنایی است که سقف مملو از صدفها و مرجانهای طبیعی است. صدفها و مرجانهایی که برای بازدید آنها دو راه وجود داشته ، بازدید از موزه های طبیعی یا غواصی در آبهای آزاد و اکنون کاریز فصلی جدید و استثنایی در پیش روی تمامی دوستداران طبیعت گشوده که بی واسطه خواهند توانست از بزرگترین مجموعه مرجانی بازدید کنند. در خاتمه گفتنی است که خاکهای برداشت شده از کاریز دارای خواص درمانی زیادی است که در " گل درمانی " استفاده های فراوان خواهد داشت. این امر همراه با خدمات گوناگونی همچون تاسیس مراکز اقامتی ، تجاری و تفریحی در زمینی معادل 60000متر مربع در روی زمین کاریز احداث خواهد گردید. زمین سطحی کاریز به پارک وسیعی بدل خواهد شد که دارای دو تپه مرتفع خواهد بود. این په ها از خاکهای برداشت شده زیر زمین ساخته شده و به چم انداز بی نظیر جزیره کیش دل خواهد شد.

بزودی در تالارهای کاریز مجموعه ای شامل موزه-آمفی تاتر-بازارچه های صنایع دستی-رستوران و چایخانه های سنتی ایجاد میشود.بر روی کاریز هم مجموعه تفریحی بزرگی شامل:سینما-آمفی تاتر-پارکینگ و پاویون ودو قلعه شبیه قلعه های باستانی با بخشهایی مانند رستوران-فروشگاه-سایت بازی کودکان و سوییتهای اقامتی ساخته خواهد شد.

جزيره لاوان

اين جزيره از شمال شرقي به بندر مقام، از شرق به جزيره شتور و از جنوب به حوزه‌ هاي نفتي رسالت، رشادت و سلمان محدود مي‌شود. وسعت اين جزيره 76 كيلومتر مربع است و پس از قشم و كيش بزرگ ‌ترين جزيره ايران در آب ‌هاي خليج فارس است. فاصله اين جزيره تا بندر لنگه 91 و تا بندرعباس حدود 198 مايل دريايي است. جزيره لاوان دور ترين جزيره نسبت به مركز استان هرمزگان است. آب و هواي آن گرم و مرطوب و دماي آن در تابستان به حدود پنجاه درجه سانتي ‌گراد ميرسد و رطوبت هواي آن نيز بسيار زياد است. ذخاير نفتي آب ‌هاي نزديك جزيره لاوان بسيار قابل توجه است. در حال حاضر صنايع جزيره منحصر به تأسيسات نفتي است كه با نام «مجتمع پالايشي لاوان» فعاليت دارد.

يكي ازشگفتي‌هاي اين جزيره وجود كندو هاي عسل در كنار تأسيسات نفتي و مخازن آنها است كه عسل آنها به رنگ سبز تيره است و بوي نفت مي‌دهد، اما طعم آن مشابه عسل‌هاي معمولي است. اهالي جزيره در فصل معيني از سال به صيد مرواريد مي‌پردازند و تنها كالاي صادراتي جزيره، مرواريد آن است. اين جزيره يك بندرگاه مناسب براي صدور فرآورده‌ هاي نفتي و يك اسكله فلزي جهت حمل و نقل دريايي دارد.

جزيره هندورابي

جزيره هندورابي با 8 / 22 كيلومتر مربع مساحت، در فاصله 325 كيلومتري بندر عباس و 133 كيلومتري بندرلنگه و در حد فاصل بين دو جزيره كيش و لاوان قرار گرفته است. اين جزيره سرزميني هموار و تقريباً بدون عارضه طبيعي است. بلندترين نقطه آن بيست و نه متر و بزرگ‌ترين قطر آن هفت و نيم كيلومتر است. اين جزيره از يك رشته ارتفاعات كوتاه پوشيده است و كرانه‌هاي آن با شيب ملايمي به دريا منتهي مي‌شوند. مجاورت با دريا، اغلب موجب بالا رفتن ميزان باران و رطوبت مي‌شود. با اين حال در تمام كرانه‌هاي خليج فارس، همجواري با دريا، تأثير چنداني بر ميزان بارش اين نواحي ندارد. فعاليت اقتصادي اكثر اهالي در جزيره هندورابي، صيد و غواصي است. فعاليت ‌هاي صنعتي يا بهره‌ برداري از معادن و منابع زيرزميني و حتي صنايع دستي در هندورابي وجود ندارد. محيط زيست جزيره به دليل بسته بودن آن محدود است و موجوداتي از قبيل انواع پرندگان كوچك، پرندگان مهاجري نظير باز و شاهين و انواع كمي از خزندگان و موش صحرايي در آنجا يافت مي‌شود. منابع تأمين آب جزيره بسيار محدود و كم است و آب مصرفي آن از طريق چاه يا آب انبار تأمين مي‌شود. اين جزيره از نظر سياحت و ايرانگردي از زير مجموعه‌هاي كيش است كه با توجه به امكانات و استعداد طبيعي جزيره از نظر آب، خاك، هوا و شرايط خاص تجاري جزيره كيش و هم‌چنين برخورداري از زيبايي‌هاي طبيعي، قادر است بخشي از نيازهاي سياحتي و گردشگري ايرانگردان را تأمين كند.

جزيره شتور

جزيره شتور در فاصله حدود يك و نيم كيلومتري جنوب شرقي جزيره لاوان قرار دارد. طول جزيره 7 / 1 كيلومتر و عرض آن 800 متر است. جزيره شتور غير مسكوني است و هيچ‌گونه فعاليتي در آن ديده نمي‌شود. اين جزيره از با ارزش ‌ترين و مهم ‌ترين پناهگاه‌ هاي حيات وحش (پرندگان،‌ لاك‌پشت ‌هاي دريايي، ماهي‌ ها و دلفين ‌ها) در خليج فارس است و جزء مناطق حفاظت شده كشور مي‌باشد.

جزيره ابوموسي

جنوبي ‌ترين جزيره ايراني آبهاي خليج ‌فارس، جزيره ابوموسي است. اين جزيره در 222 كيلومتري بندرعباس و هم‌ چنين در 75 كيلومتري بندر لنگه واقع شده است. جزيره ابوموسي يكي از چهارده جزيره استان هرمزگان است كه بيشترين فاصله از سواحل ايراني خليج فارس را دارد و طول و عرض آن درحدود 5 / 4 كيلومتر است. شهر ابوموسي مركز جزيره ابوموسي مي‌باشد. ارتفاع آن از سطح دريا 46 متر و مساحت آن دو و دو دهم كيلومتر مربع است.

جزيره ابوموسي نزديك ‌ترين پهنه خشكي از خاك ايران به خط استوا است كه‌ آب و هواي مرطوب و گرم‌تري دارد. اين جزيره فاقد آب و اراضي مناسب كشاورزي است؛ ولي كشت و زرع محدودي در آن صورت مي‌گيرد و بيشتر مردم بومي محل به صيد ماهي اشتغال دارند.

اين جزيره يكي از مراكز صدور نفت خام كشور است كه با ظرفيتي قابل توجه فعاليت مي‌كند. وسعت شهرستان ابوموسي 8 / 68 كيلومتر مربع است كه مشتمل بر جزاير ابوموسي (با 12 كيلومتر مربع)، جزيره تنب‌ بزرگ (با 3/10 كيلومتر مربع) تنب كوچك (با 5/1 كيلومتر مربع)، سيري (با 3/17 دهم) كيلومتر مربع، فرور بزرگ (با 2/26كيلومتر مربع) و فرور كوچك (با 5/1 كيلومتر مربع) مي‌باشد.

جزاير استان خوزستان

جزاير دوبه، دارا و قبر ناخدا متعلق به اين استان بوده و فاقد آب شيرين و خالي از سكنه مي‌باشند. جزيره مينو با مساحت 8/17 كيلومترمربع بين آبادان و خرمشهر واقع شده و دو شاخه اروندرود آن را فرا مي‌گيرد. داراي جمعيتي حدود 12 هزار نفر بوده‌ و از آنجا كه از زيبايي طبيعي ويژه‌اي برخوردار است و نيز به فرودگاه بين‌المللي آبادان نزديك مي‌باشد مي‌توان آن را به جزيره‌اي توريستي تبديل كرد.

جزاير استان بوشهر

جزاير «شيف» و «خارك» مهمترين جزاير مسكوني اين استان هستند كه شيف 1987 نفر جمعيت دارد كه اغلب به ماهيگيري و لنج سازي مي‌پردازند. جزيره مرجاني خارك نيز با مساحت حدود 31 كيلومترمربع در شمال غرب بندر بوشهر و در ژرف‌ترين نقطه خليج فارس واقع شده. اين جزيره در واقع پايانه نفتي ايران در خليج فارس محسوب شده و مهمترين منطقه صدور نفت ايران مي‌باشد. همچنين در اين جزيره يك مجتمع شيميايي با توليداتي چون بنزين، گوگرد و گاز مايع مشغول به كار مي‌باشد.

جزاير ام الكريم، جبرين، خارگو-خان، شيخ كرامه، گرم، متاف و دخيلو همگي فاقد آب شيرين و خالي از سكنه مي‌باشند. جزاير «عباسك و فارسي» با وجود اينكه در حال حاضر فاقد سكنه مي‌باشند ولي از اهميت ويژه‌اي برخوردارند. جزيره فارسي به دليل دارا بودن ايستگاه هواشناسي كه اطلاعات هواشناسي را به تمام شركت‌هاي كشتيراني مي‌رساند و جزيره عباسك به دليل نزديكي به ساحل و دارا بودن استعداد توريستي ويژه، از جايگاه برتري برخوردار گشته‌اند.

جزاير استان هرمزگان

ابوموسي اين جزيره با مساحتي در حدود 12 كيلومتر مربع داراي آب شيرين بوده و ساكنان آن از راه غواصي و صيد مرواريد و ماهي زندگي مي‌كنند. آبهاي پيرامون اين جزيره داراي بهترين مرواريدهاست. تا دهه اول قرن (14 هـ.ش) 50 فروند كشتي بزرگ صيد مرواريد در كرانه‌هاي اين جزيره مشغول به كار صيد بودند. يك مجتمع شيلاتي در اين جزيره فعال است كه درآمد مردم بيشتر از راه فروش ماهي به اين شيلات بدست مي‌آيد. در اين جزيره معادن خاك سرخ، نمك و نفت نيز وجود دارد كه نفت آن از نظر نوع و كيفيت بهترين نفت خليج فارس شناخته شده است.
قشم بزرگترين جزيره خليج فارس است با مساحتي در حدود 1445 كيلومترمربع (چندين برابر جزيره بحرين) اين جزيره داراي جاذبه‌هاي فراوان توريستي مي‌باشد از جمله آثار باستاني و تاريخي فراوان و جنگل‌هاي سحرآميز «حرا» كه مي‌توان با پذيرش توريست سرمايه فراواني جذب نمود. معادن مهم اين جزيره، نفت و گاز و گوگرد است. اين جزيره در سال 1369 منطقه آزاد صنعتي- تجاري نيز اعلام گرديد.

كيش با مساحت 76 كيلومترمربع داراي آب شيرين و خاك حاصلخيز جهت كشاورزي مي‌باشد كه فراورده‌هاي زراعي فراواني دارد. همچنين تأسيسات نفتي در اين جزيره فعال بوده و داراي توليداتي چون گاز مايع، نفت سبك و سنگين مي‌باشد.

در كنار تأسيسات نفتي جزيره كندوهاي عسل وجود دارد كه عسل آنها به رنگ سبز بوده و بوي نفت مي‌دهد اما طعم آن مشابه عسل‌هاي معمولي است.

هرمز با 41 كيلومترمربع مساحت به دليل واقع شدن در گذرگاه تنگه هرمز داراي جايگاه مهم نظامي بوده و به منزله كليد خليج فارس به شمار مي‌رود.

تنب بزرگ و تنب كوچك، لارك، هندورابي، هنگام و سيري

ساكنان اين جزاير اغلب به صيد ماهي و مرواريد و كمتر به كشاورزي مشغولند. جزيره تنب بزرگ از لحاظ استراتژيك حلقه‌اي پر اهميت از زنجير دفاعي ايران در تنگه هرمز به شمار مي‌آيد.

جزاير شتوار، شيخ اندرابي، فارورگان نيز به علت فقدان آب شيرين خالي از سكنه مي‌باشند

نهنگ‌هاي خليج فارس

در حدود۱۱ گونه از تيره بالنها و والها در خليج زندگی ميکنند ؛از جمله بزرگترين پستاندار حال حاضر جهان نهنگ ابی : شما ابعادی رو به اين شکل در نظر بگيريد طولی در حدود ۲۵ تا ۳۶ متر وزنی بين ۶۰ تا۱۷۸ تن سرعت از ۸ تا ۳۰ مايل در ساعت در عين حال بچه ای هم به دنيا بياد که ۷ متر طولش باشه و ۷تن وزنش روزی ۶۰۰ليتر هم شير بخوره اما غذای مادر منحصر به سخت پوستان و پلانگتونها باشه!!
نهنگ باله پشتئ كه بعد از نهنگ ابي كه ان را معرفي كرده بودئم دومين پستاندار بزرگ زمين محسوب ميشود” با طولئ بين 18 تا 25 متر وزنئ بين 35 تا 75 تن سرعتي معادل 40ك و ژرف روي تا اعماق 250 متر كه البته شما اين چنين عمقي را در خليج فارس نميابيد كه تا 26 دقيقه هم قادر به زير اب ماندن خواهد بود “در تمام پهنه خليج خصوصا دهانه درياي عمان و خليج شر قي جاسك يافت ميشود

نهنگ گوژ پشت تيره اي ديگر از خوانواده نهنگها كه در خليج فارس هم زندگي ميكند . با سرعت معادل 8-10 كينومتر تيغه هاي دنداني در هر طرف270-400 عدد كه طول هر تيغه 80 سانتيمتر است . طولي معادل14-19 متر وزنس معادل 34-42تن كه قادر تا 35 دقيقه هم زير اب بماند.

نهنگ خاكستري با سرعتي حيرت اور 60 كيلومتر در ساعت با طول 12-18 متر با وزن 30 تن – با تيغه هاي دنداني در هر طرف از 280 تا 480 عدد. البته تا حد زيادي شبيه نهنگ باله پشتي است.

بر اساس آخرين تحقيقات به عمل آمده و مقايسه و بررسي منابع موجود تاكنون 465 گونه ماهي متعلق به 101 خانواده و 24 رده از آبهاي خليج فارس گزارش شده است كه طبق نظر محققين اين تعداد حدود 70 % كل نمونه هاي موجود در خليج فارس است. پستانداران خليج فارس شامل 13 گونه اند كه عبارتند از 6 گونه نهنگ، 5 گونه دلفين، 1 گونه پورپويز و 1 گونه گاو دريايي. در اين ميان گونه گاو دريايي در رديف جانوران در معرض انقراض و در فهرست CITES قرار دارند. همچنين نهنگ گوژپشت، نهنگ قاتل وپورپويز به عنوان گونه هاي كمياب و نادر محسوب مي شوند .از ميان 8 گونه لاك پشت دريايي شناسايي شده در آبهاي جهان 5 گونه به پهنه هاي آبي خليج فارس و درياي عمان وارد مي شوند كه دو گونه لاك پشت سبز و لاك پشت منقارعقابي در مناطق پراكنده اي از سواحل جنوب ايران حضور دارند .اين گونه ها همگي از جمله جانوران ذكرشده در فهرست CITES مي باشند.

اما راجع به عمق هم صحبت شد که خليج فارس تا 144 متر عمق دارد البته اين عمق در نزديکي جزيره آبادان به 30 متر ميرسد که در همان اعماق هم در خور موسي انواع نهنگ‌ها مشاهده مي‌شود.

مرگ نهنگ ۶۰ تنى در سواحل هرمز

• نهنگ ۶۰ تنى كه بر اثر برخورد با كشتى در خليج فارس زخمى شده بود، در ساحل جزيره هرمز به گل نشست و بر اثر شدت خونريزى تلف شد

هرمز – خبرنگار اعزامى «ايران»: يك نهنگ ۶۰ تنى كه بر اثر برخورد با كشتى در خليج فارس زخمى شده بود، در سواحل جزيره هرمز به گل نشست و بر اثر شدت خونريزى تلف شد .

مردم و مسؤولان جزيره هرمز پس از مشاهده جسد نهنگ پهن پيكر كه ۱۷ متر طول داشت، براى جلوگيرى از ايجاد تعفن در جزيره با دشوارى فراوان اقدام به دفن جسد نهنگ جوان كردند . اهالى قبل از دفن نهنگ طحال حيوان را كه حاوى دو تن روغن است ، از بدن آن خارج كردند .

از روغن طحال نهنگ براى جلوگيرى از نفوذ آب در بدنه كشتى و لنج هاى چوبى استفاده مى شود . تكه اى از گوشت نهنگ تلف شده نيز براى بررسى زيست شناسى به سازمان محيط زيست ارسال شد .

نهنگ آبى بزرگترين پستاندار جهان است كه وزن آن به ۱۳۰ تن نيز مى رسد . بچه اين حيوان هنگام تولد بيش از ۷ تن وزن دارد و روزانه ۶۰۰ ليتر شير مصرف مى كند .

گونه هايى از اين پستاندار بزرگ به دليل فراوانى غذاهاى دريايى در خليج فارس زندگى مى كنند . اهالى هرمز گفتند اين دومين نهنگ است كه در سالهاى اخير در هرمز به گل مى نشيند. صيادان صنعتى هرمز در گذشته هاى دور براى صيد نهنگ به دريا مى رفتند و با ترفندى خاص اين حيوان را شكار مى كردند .

بومى ها مى گويند نياكان آنها در گذشته به آرامى به كنار نهنگ مى رفتند و قلاب بزرگى را در بينى نهنگ فرو مى كردند . نهنگ آسيب ديده در چنين مواقعى از محل حادثه دور مى شد و صياديان نيز به همراه طناب و قلاب در پى نهنگ مى رفتند تا انرژى و ناى نهنگ پايان يابد .

آنها بعد از خستگى شديد نهنگ، آن را به ساحل مورد نظر هدايت مى كردند . بومى ها مى گويند سالهاست كسى براى صيد نهنگ به دريا نزده است.

کلیساى سنت استپانوس در ۱۶ کیلومترى غرب جلفا و به فاصله ۳ کیلومترى کرانه جنوبى ارس و در روستاى متروکه اى به نام دره شام قرار دارد. نام کلیسا برگرفته شده از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت مى باشد و به علت استقرار آن در روستاى دره شام به این نام نیز خوانده مى شود.درباره تاریخ بناى کلیسا، اظهارات گوناگونى ابراز شده است. عده اى آن را از بناهاى اوائل مسیحیت، مى دانند برخى چون تاورنیه بناى آن را به دوره صفویه نسبت مى دهند. در حالى که شیوه معمارى بنا،مصالح ساختمانى و تزئینات مفصل و زیباى آن مؤید این مطلب است که کلیسا همانند و هم زمان با کلیساهائى چون طاطائوس در بین قرن چهارم تا ششم هجرى (دهم تا دوازدهم میلادى) ساخته شده است و سبک معمارى آن تلفیقى از شیوه هاى مختلف معمارى اورارتو، اشکانى و رومى است که به شیوه ارمنى نیز معروف مى باشد.این کلیسا در محوطه اى محصور از درختان و دره سرسبزى واقع شده و حصارى سنگى که بنا را احاطه نموده باروئى است بلند با هفت برج نگهبانى و پنج پشت بند استوانه اى سنگى شبیه دژهاى مستحکم دوره ساسانى و قرون اولیه اسلام است.

دروازه این بارو در وسط دیوار غربى تعبیه شده و داراى درى چوبى و آهن کوبى شده مى باشد. در پایه هاى طرفین و طاق جناغى آن، سنگ تراش با حجارى هاى ظریف به کار رفته و نقش برجسته اى از حضرت مریم (ع) و کودکى حضرت عیسى (ع) که در پیشانى طاقنماى آن به چشم مى خورد. در کلیسا به راهرو باریک و تاریکى باز مى شود. که از جنوب به دیرها و از شمال به کلیسا و از شرق به اصطبل و انبار علوفه راه دارد.

بناى کلیسا از سه قسمت تشکیل شده:

 برج ناقوس:

 بر روى ایوان دو طبقه اى متصل به دیوار جنوبى کلیسا قرار گرفته و داراى گنبدى هرمى شکل هشت ضلعى است که بر روى هشت ستون استوانه اى از سنگ سرخ با سرستونهاى زیبا استوار گردیده است.

پیشانى طاقهاى بین این ستونها که پا طاق گنبد برج محسوب مى شوند با نقوش برجسته فرشته، صلیب، ترنج، ستاره گل هشت پرزینت یافته است. این برج در زمان عباس میرزا نایب السلطنه مرمت شده است.

 نمازخانه:

 نمازخانه در زمینى به ابعاد ۱۶در۲۱ متر بنا گردیده است. در ورودى منبت کارى با تزئینات بسیار زیباى آن در وسط ضلع غربى تعبیه شده و از آثار نفیس اوایل دوره قاجاریه و احتمالاَ زمان عباس میرزا السلطنه به شماره مى آید.

حجارى پایه ها و طاقناها و نیم ستون ها و زنجیره هاى جوانب و مقرنس کارى ها و تزئینات طاق سردر به قدرى بدیع است که بى شک از شاهکارهاى هنر حجارى محسوب مى شود.

کتیبه اى از سنگ ماسه اى سرخ رنگ به خط نستعلیق بر بالاى در ورودى و زیر طاق مدخل کلیسا به چشم مى خورد  که مورخ به سال ۱۲۴۵ هجرى قمرى مبنى بر خرید قریه دره شام جلفا توسط عباس میرزا ناب السلطنه فرزند فتحعلیشاه از مجبعلى بیگ نخجوانى به مبلغ سیصد تومان و وقف آن به کلیساى سنت استپانوس است.

نقش برجسته هایى از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاقنماهاى اضلاع شانزده گانه گریو گنبد که در حقیقت پاطاق گنبد و زیباى نماز خانه کلیسا محسوب مى شود مشاهده مى گردد، پوشش این گنبد به صورت هرمى با سبک خیارى سى و دو پهلوئى است که بر روى یک پلان ستاره شکل شانزده پر قرار گرفته است. داخل طاقنماهاى گریوگنبد یک در میان پنجره اى تعبیه شده که طاق هلالى تودر توئى دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته یکى از حواریون در داخل قابى چهار گوش نماى بیرونى آن را زینت مى دهد. تصور نمى رود بتوان حق توصیف طرح هاى زیبا و جالب توجه این گنبد، نقش برجسته ها، سنگ نبشته ها، مجسمه ها، ظرائف هنرى و معمارى گنبد را در این مختصر ادا نمود.

فضاى داخل کلیسا به صورت صلیب مى باشد که از سه قسمت ایوان نمازخانه و محراب تشکیل شده است. ایوان بر روى دو ستون و دو نیم ستون قرار گرفته در پشت آن و زیر گنبد اصلى نمازخانه کلیسا واقع شده است. گوشه هاى مقرنس پاطاق گنبد داراى تصاویرى رنگى است که شیوه نقاش هاى مذهبى قرن ۱۶ و ۱۷ میلادى را به یاد مى آورد.

محراب در جانب شرقى نمازخانه قرار گرفته که ۹۶ سانتیمتر از کف نمازگاه بلندتر است. ازاره محراب از سنگ مرمر است و بالاى این ازاره ها را هفت طاقنماى جناعى دو طبقه زینت مى دهد. از جمله تزئینات شگرف درون معبد سه نمازگاه سنگى انفرادى با حجارى هاى زیباست یکى از این نمازگاهها را در وسط محراب قرار داده اند و دو تاى دیگر در طرفین شمالى و جنوبى و نمازخانه بزرگ و در محاذات همدیگر قرار گرفته اند. این نمازگاهها از آثار دوره قاجار به حساب مى آیند.

 اجاق دانیال: تالارى است متصل به دیوار شمالى کلیسا که ۶ متر عرض و قزیب ۲۰ متر طول دارد و به سه قسمت مساوى تقسیم مى شود:

۱- اجاق دانیال که به وسیله دیوار از تالار جدا شده و به نام دانیال از قدیسین قرن پنجم میلادى معروف است.

۲- تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته.

۳- محل غسل تعمید در انتهاى شرقى تالار واقع است که در آن سکوى بلندى به چشم مى خورد که میز سنگى غسل تعمید در وسط آن نهاده شده است.

دیرى در کنار کلیسا وجود دارد که در چهار طرف آن اتاقهایى وجود داشته که طبقه فوقانى آن جهت استراحت مسافرین و زائرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان آنان بوده است. این دیر فعلا در دست تعمیر است. درباره تاریخ بناى این کلیسا که یکى از شاهکارهاى معمارى است. مطالب مختلفى نوشته شده است. برخى بدون توجه به وقایع تاریخى و تاریخ تطور شیوه هاى معمارى بناى آن را تا نخستین سده هاى مسیحیت پیش برده اند در حالیکه شیوه بنا و مصالح ساختمانى و تزئینات هنرى نشان مى دهند که بناى این کلیسا همزمان با کلیساهاى آختارمار و طاطائوس احداث شده است.

صدها سنگ نبشته به زبان ارمنى در داخل و خارج بنا نصب شده است که اگر این سنگ نبشته ها به زبان فارسى ترجمه گردد بانى و معمار و تاریخ بناى کلیسا حتى قسمتهایى از تاریخ اقوامى که در این سرزمین مى زیسته اند. روشن خواهد شد. اخیراَ کارهاى مرمتى بسیارى جهت استحکام بخشى این بنا و آماده سازى آن براى بازدید جهانگردان توسط میراث فرهنگى آذربایجانشرقى صورت گرفته است و جاده سابق آن نیز به نحو مطلوبى تعریض و آسفالت گردیده است.